Cyprus Bids Farewell to George Vasiliou - A Legacy of Change

Του Μιχάλη Μιχαήλ
Από την περασμένη Τετάρτη ο Γιώργος Βασιλείου δεν είναι μαζί μας. Σήμερα γράφεται ο επίλογος με την ταφή του.
Ήταν ο άνθρωπος που αναλαμβάνοντας την εξουσία τον Φεβρουάριο του 1988 με την υποστήριξη του ΑΚΕΛ, άλλαξε τα δεδομένα της Κύπρου εισάγοντας μια σειρά από νέα πολιτικά ήθη, την ισονομία, την αξιοκρατία, την ανάπτυξη της οικονομίας κ.λπ. Και δεν είναι τυχαίο το ότι ενώ κυβέρνησε μόνο για πέντε χρόνια, ο λαός ακόμα αναπολεί τη διακυβέρνησή του, με τα θετικά και τα αρνητικά της.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν συμβολή του στην έμπρακτη διεθνοποίηση του Κυπριακού σε βαθμό που ο τότε πρωθυπουργός της Τουρκίας, Τουργκούτ Οζάλ, είχε δηλώσει πως όπου πηγαίνει βρίσκει μπροστά του το Κυπριακό.
Ο Γ. Βασιλείου συνειδητοποίησε εξαρχής ότι το Κυπριακό δεν ήταν θέμα πολιτικής εσωτερικής κατανάλωσης, αλλά θέμα ουσίας. Γι’ αυτό και έθεσε ως στόχο του την επίλυσή του με το γνωστό σλόγκαν «Θέλουμε λύση χθες»!
Αποτέλεσε πλήγμα η απώλεια της εξουσίας του και η ευκαιρία λύσης του Κυπριακού στη βάση των Ιδεών Γκάλι, αφού όλα τα κόμματα του Κέντρου και της Δεξιάς βρέθηκαν απέναντί του.
Δύσκολη πορεία
Η πορεία ζωής του Γιώργου Βασιλείου και της αδελφή του, Μόνικας, δεν ήταν στρωμένη με ροδοπέταλα.
Ως παιδί του Βάσου και της Φωφώς Βασιλείου, δραστήριων μελών του ΑΚΕΛ, αντιμετώπισε αποκλεισμούς και διακρίσεις.
Όπως ο ίδιος είπε σε μια ιστορική συνέντευξή του στη «Χαραυγή» και στην Κρίστιαν Χρίστου, που δημοσιεύθηκε στις 24, 25 και 26 Ιανουαρίου 1988: «Ο θείος μου, Νίκος Γιαβόπουλος, δερματολόγος, υπήρξε καθοδηγητικό στέλεχος του Κ.Κ. Κύπρου και εξορίστηκε από τους Άγγλους το 1925 για την πολιτική του δράση. Οι γονείς μου είχαν έντονη πολιτική συμμετοχή. Ο πατέρας μου είχε εμπλακεί από νωρίς στο μαθητικό και φοιτητικό κίνημα. Και οι δύο υπήρξαν καθοδηγητικά στελέχη του ΑΚΕΛ, τότε που ζούσαν στην Πάφο· ο πατέρας μου υπήρξε και υποψήφιος δήμαρχος στις πρώτες δημοτικές εκλογές. Το 1943 κατατάχθηκε εθελοντής στις συμμαχικές δυνάμεις, μαζί με άλλα στελέχη του ΑΚΕΛ, για να πολεμήσει τον φασισμό. Τότε μετακινηθήκαμε από την Πάφο στη Λεμεσό, γιατί ο πατέρας μου υπηρετούσε στα Πολεμίδια».
Η ζωή και η πολιτική διαδρομή του Γιώργου Βασιλείου, λοιπόν, δεν μπορούν να διαχωριστούν από τη συλλογική Ιστορία της Κύπρου του 20ού αιώνα. Δεν είναι απλώς η αφήγηση ενός ανθρώπου που έφτασε στο ύπατο αξίωμα, αλλά η πορεία ενός παιδιού που μεγάλωσε μέσα στην έμπρακτη αλληλεγγύη, τον αγώνα και την αυτοθυσία, σε μια κοινωνία που μάθαινε να στέκεται όρθια μέσα από πολέμους, απεργίες, εξορίες και ήττες.
Η μητέρα του, Φωφώ Βασιλείου, υπήρξε κεντρική μορφή αυτής της μνήμης. Για τον ίδιο, οι πρώτες εικόνες πολιτικής δεν είχαν να κάνουν με θεωρίες ή ιδεολογικά σχήματα, αλλά με πράξεις καθημερινής φροντίδας. «Το σπίτι μας στη Λεμεσό -στην Αγίου Ανδρέου 43- έγινε ένας άτυπος “σταθμός” για τους εθελοντές και τις οικογένειές τους», αναφέρει σε εκείνη τη συνέντευξη.
Στα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μετά το κάλεσμα του ΑΚΕΛ, εκατοντάδες Κύπριοι κατατάχθηκαν στον αγγλικό στρατό, αφήνοντας πίσω γυναίκες και παιδιά χωρίς καμία στήριξη. Εκεί, μέσα σε ένα ανώγειο σπίτι, οργανώθηκε μια σιωπηλή αλλά τεράστια κοινωνική επιχείρηση.
Η μητέρα του έγραφε γράμματα για τις γυναίκες των στρατιωτών, λάμβανε απαντήσεις από τα μέτωπα της Ιταλίας, της Αιγύπτου και της Λιβύης, ολόκληρες κοφίνες, όπως ανέφερε.
Μετά τον πόλεμο, η σύγκρουση με την αποικιακή εξουσία οξύνθηκε. Οι Βρετανοί επιχείρησαν να κρατήσουν τους Κύπριους στρατιώτες και να τους χρησιμοποιήσουν σε άλλες αποικίες. Ο πατέρας του, Βάσος Βασιλείου, ανέλαβε γραμματέας ομάδας στρατιωτών και πρωτοστάτησε στον αγώνα για την αποστράτευση. Η απάντηση ήταν σκληρή: συλλήψεις, στρατόπεδα κράτησης, διαδηλώσεις με νεκρούς και τραυματίες. Και πάλι, η μητέρα του βρέθηκε στην πρώτη γραμμή, «να στηρίξει τις οικογένειες και να κρατηθεί ψηλά το ηθικό».
Ενεργός εθελοντής για τα δίκαια των εργζομένων
Στη συνέντευξή του στην Κρίστια Χρίστου, ο Γ. Βασιλείου αποκάλυπτε άγνωστες πτυχές της ζωής του, όπως οι εμπειρίες μέσα από τους μεγάλους εργατικούς αγώνες της δεκαετίας του ’40. Το 1943, στην απεργία στο εργοστάσιο Χατζηπαύλου, ο μικρός Γιώργος είδε για πρώτη φορά πώς η συλλογική δράση μπορεί να γεννήσει λύσεις. «Οι γονείς μου βοήθησαν στη φροντίδα των απεργών και υπήρξαν από τους πρώτους μετόχους: ο κόσμος έβαλε από μια λίρα, μαζεύτηκαν 10 χιλιάδες λίρες για να στηθεί η εταιρεία, ώστε οι απολυμένοι να έχουν ψωμί και προοπτική. Άλλη κορυφαία μνήμη είναι το 1948 με την απεργία των μεταλλωρύχων. Για μήνες “παύσαμε να έχουμε μητέρα”, γιατί ζούσε σχεδόν μόνιμα στις περιοχές των μεταλλείων -Σκουριώτισσα, Λινού, Φλάσου- μιλούσε σε συγκεντρώσεις, οργάνωνε εράνους, στήριζε τις γυναίκες των απεργών. Πολλές φορές μάς έπαιρνε μαζί· οι αναμνήσεις εκείνες είναι έντονες και συγκινητικές».
Εκεί, ανάμεσα σε σκονισμένα μεταλλεία και πρόσωπα σκληραγωγημένα από τη φτώχεια, διαμορφώθηκε ο χαρακτήρας του. «Πάνω απ’ όλα, μου έδωσαν την έννοια της έμπρακτης αλληλεγγύης», λέει. Όχι τη συμπάθεια από απόσταση, αλλά τη συμμετοχή. Και κυρίως, την αξία του καθήκοντος. Τα λόγια του πατέρα του χαράχτηκαν μέσα του: «Όταν πρέπει να διαλέξεις ανάμεσα στο καθήκον προς τον τόπο και το προσωπικό συμφέρον, δεν έχεις εκλογή — προτιμάς το πρώτο».
Μαθητικές απεργίες για πολιτικούς λόγους
Στο Γυμνάσιο Λεμεσού έζησε την πρώτη εμπειρία οργάνωσης. «Αντιδράσαμε όταν απομάκρυναν τον γυμνασιάρχη Ξιούτα για πολιτικούς λόγους. Έφεραν μετά έναν γυμνασιάρχη από την Ελλάδα, τον Γερακάρη, με πρωτόγονες απαγορεύσεις -ποδόσφαιρο, χέρια στις τσέπες, εφημερίδα. Οργανώσαμε μαθητική απεργία, ίσως την πρώτη που θυμούνταν τότε στη Λεμεσό. Η εφορεία μάς έθεσε υπό αναστολή και φύγαμε από το σχολείο· πήγα στην Πάφο και τελείωσα εκεί».
Η αυτοθυσία αυτή κορυφώθηκε όταν οι γονείς του αποφάσισαν να φύγουν για την Ελλάδα, για να προσφέρουν υπηρεσίες ως γιατροί στον Δημοκρατικό Στρατό, στη δίνη του εμφυλίου. Ο ίδιος ήταν μόλις 17 ετών, φοιτητής στην Ελβετία. Η συνάντηση στο Παρίσι ήταν καθοριστική. «Μας κάλεσαν επειδή υπήρχε επείγουσα ανάγκη», του είπαν. Όταν ρώτησε τι θα απογίνει ο ίδιος, η απάντηση ήταν καθαρή: «Έχουμε ιερό καθήκον». Ήταν μια στιγμή που, όπως λέει, καθόρισε το πρότυπο ζωής του.
Αργότερα, ως φοιτητής στη Γενεύη, συμμετείχε ενεργά στο φοιτητικό κίνημα και συνέβαλε στη δημιουργία φοιτητικού εστιατορίου για χαμηλά εισοδήματα, μια μικρή αλλά χειροπιαστή νίκη.
Η διαδρομή του τον οδήγησε στην Ουγγαρία, σε μια χώρα γεμάτη τραυματίες του ελληνικού εμφυλίου. Εκεί εργάστηκε στην περίθαλψη και τη φροντίδα τους, πριν περάσει στην παραγωγή, σε εργοστάσιο μεταλλικών κατασκευών. Έγινε τορναδόρος, ειδικευμένος εργάτης και, όπως λέει, «μου άρεσε τόσο πολύ που δεν ήμουν βέβαιος αν ήθελα να φύγω». Αυτή η εμπειρία τον απομάκρυνε από την Ιατρική και τον έστρεψε στα Οικονομικά, στη διοίκηση της παραγωγής, στη σχέση θεωρίας και πράξης.
Εμπόδιο η καταγωγή και το οικογενειακό όνομα
Σπούδασε με άριστα, έκανε διδακτορικό, εργάστηκε ως ερευνητής, έγραψε, δίδαξε, έμαθε γλώσσες. Όμως όταν επέστρεψε στην Κύπρο το 1962, βρέθηκε ξανά μπροστά σε κλειστές πόρτες. Οι σπουδές σε «ανατολική χώρα» και το οικογενειακό του όνομα ήταν εμπόδια. Αντί να συμβιβαστεί, ίδρυσε το ΚΕΜΑ. Ήταν, όπως λέει, πράξη πίστης στο μέλλον της Κύπρου και στο ρόλο της ως κέντρου υπηρεσιών στη Μέση Ανατολή.
Η πολιτική του στάση παρέμεινε ανένταχτη αλλά ενεργή. Άρθρα, ραδιόφωνο, παρεμβάσεις. Το 1974, μετά το πραξικόπημα και την εισβολή, γύρισε με πλοιάριο από τον Λίβανο. «Το πρώτο που έπρεπε να κάνουμε ήταν να δώσουμε το μήνυμα έξω ότι ζούμε», λέει. Δεν μείωσε μισθούς, προσέλαβε κόσμο, πίστεψε ότι η Κύπρος μπορεί να σταθεί.
Αυτή η πίστη -στον άνθρωπο, στην κοινωνία, στη δημιουργικότητα- διατρέχει όλη του την αφήγηση. Όταν μιλά για την υποψηφιότητά του, δεν μιλά για φιλοδοξία. Μιλά για αναγκαιότητα. «Έκρινα ότι δεν είχα άλλη εκλογή», λέει, επιστρέφοντας, ίσως χωρίς να το λέει ρητά, σε εκείνο το πατρικό μάθημα: όταν έρχεται η ώρα του καθήκοντος, δεν διαλέγεις. Προχωράς.
Ανάδειξη στο προεδρικό αξίωμα
Στις προεδρικές εκλογές του 1988 κατήλθε ως ανεξάρτητος υποψήφιος με τη στήριξη του ΑΚΕΛ και ανεξάρτητων προσωπικοτήτων. Στο δεύτερο γύρο επικράτησε του Γλαύκου Κληρίδη χάρη στις ψήφους από την ΕΔΕΚ και από ένα σημαντικό μέρος του ΔΗΚΟ και στις 21 Φεβρουαρίου 1988 εξελέγη Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, μέσα σε μια περίοδο αυξημένων προκλήσεων.
Αμέσως προώθησε την επαναλειτουργία του Εθνικού Συμβουλίου, στο οποίο συμμετέχουν οι αρχηγοί όλων των κοινοβουλευτικών κομμάτων, και κατέβαλε συστηματικές προσπάθειες στο εξωτερικό για την εξεύρεση μιας δίκαιης και βιώσιμης λύσης του Κυπριακού μέσω των Ηνωμένων Εθνών και των διαπραγματεύσεων με την τουρκοκυπριακή ηγεσία. Αυτό το πλαίσιο πρωτοβουλιών, που έμεινε γνωστό ως Ιδέες Γκάλι, δεν κατέληξε σε συμφωνία, αλλά σημάδεψε μια περίοδο έντονης διπλωματικής κινητικότητας. Παράλληλα, η κυβέρνησή του έδωσε έμφαση στην οικονομική ανάπτυξη, στην ενίσχυση της άμυνας και στη βελτίωση των κοινωνικών παροχών με έμφαση στην υγεία. Το 1993 έχασε την προεδρία σε μια από τις πιο αμφίρροπες εκλογικές αναμετρήσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά παρέμεινε ενεργός στην πολιτική, ιδρύοντας το Κίνημα Ελεύθερων Δημοκρατών και αργότερα τους Ενωμένους Δημοκράτες (συνένωση με ΑΔΗΣΟΚ). Διετέλεσε βουλευτής Λευκωσίας και τιμητικά πρόεδρος του ΚΕΔ.
Ο ρόλος του στην ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου υπήρξε καθοριστικός. Επί προεδρίας του υποβλήθηκε η αίτηση ένταξης της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 1998 ανέλαβε επικεφαλής της Διαπραγματευτικής Αντιπροσωπείας για την ένταξη και την υιοθέτηση και εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου, προσπάθεια που στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία. Για αυτό το σπουδαίο έργο, καθοριστικό για την πορεία της ιστορίας του νησιού, τον Οκτώβριο 2002 τιμήθηκε με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος Αξίας, η οποία θεωρείται η ανώτατη διάκριση στην Κυπριακή Δημοκρατία.
Ανάμεσα στα όσα μπορούν να θεωρηθούν ως επιτεύγματα της διακυβέρνησής του μπορούν να περιληφθούν:
•Η ίδρυση και λειτουργία το 1989 του Πανεπιστημίου Κύπρου και της Ακαδημίας Δημόσιας Διοίκησης για την αποτελεσματικότερη λειτουργία και εκμοντερνισμό της Δημόσιας Υπηρεσίας.
•Η αναδιοργάνωση της Αστυνομικής Σχολής σε Αστυνομικής Ακαδημίας το 1990.
•Η υιοθέτηση μίας νέας φορολογικής μεταρρύθμισης, η οποία πρόσφερε τότε μία υγιή ανάπτυξη των δημόσιων οικονομικών και της οικονομίας γενικά.
•Η εισαγωγή μέτρων για την προστασία του περιβάλλοντος και για την ορθολογιστική ανάπτυξη του τουρισμού.
•Η Μεταρρύθμιση των Διπλωματικών Υπηρεσιών και ανάληψη των διαπραγματεύσεων για λύση του Κυπριακού από τον ίδιο, κάτι που ακολούθησαν στη συνέχεια και οι διάδοχοι του.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Γιώργος Βασιλείου συνέγραψε πολλές μελέτες και βιβλία πάνω σε θέματα πολιτικής, οικονομικών και έρευνας αγοράς.