From Melos to Kyiv and Caracas

Του Πατριάρχη
Όταν οι Αθηναίοι στρατηγοί αποβιβάστηκαν στην ακτή της Μήλου το 416 π.Χ, δεν πήγαν εκεί για να συζητήσουν περί δικαίου, ηθικής ή ανθρωπισμού. Η απάντησή τους στους απελπισμένους Μήλιους παραμένει, δυστυχώς, το πιο επίκαιρο εγχειρίδιο γεωπολιτικής μέχρι σήμερα, χωρίς να αλλάζει ούτε λέξη από τα όσα είχε γράψει ο Θουκυδίδης. «Ο ισχυρός προχωρά όσο του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί όσο του επιβάλλει η αδυναμία του». Περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά, ο κόσμος μας μοιάζει να έχει κάνει μια τρομακτική κυκλική διαδρομή, επιστρέφοντας στο ίδιο ακριβώς σημείο, εκεί όπου το δίκαιο του ισχυρότερου πνίγει κάθε έννοια κυριαρχίας των μικρότερων κρατών.
Σήμερα, στην αυγή του 2026, η σκιά μιας «νέας Γιάλτας» πέφτει βαριά πάνω στον πλανήτη, με τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Βλαντιμίρ Πούτιν, να φαίνεται πως έχουν υπογράψει ένα άτυπο συμβόλαιο αμοιβαίας ανοχής στον αυταρχισμό.
Είναι πλέον ηλίου φαεινότερο πως ζούμε μια εποχή όπου οι μεγάλες δυνάμεις ξαναχαράζουν τον χάρτη με την γεωμετρία της ισχύος, θεωρώντας ολόκληρες περιοχές ως «δικό τους ζωτικό χώρο».
Η δήλωση του Τραμπ ότι «αυτό είναι το δικό μας ημισφαίριο», αναφερόμενος στη Λατινική Αμερική και την παρέμβαση στη Βενεζουέλα, δεν διαφέρει στην ουσία της από το ρωσικό αφήγημα περί «ρωσικού κόσμου» και «εγγύς εξωτερικού».
Και οι δύο ηγέτες μοιάζουν να συμφωνούν σε ένα πράγμα. Ο καθένας μπορεί να κάνει ότι θέλει στην αυλή του, αρκεί να μην ενοχλεί τον άλλον.
Πρόκειται για μια κυνική μοιρασιά, όπου οι απειλές εναντίον τρίτων χωρών έχουν γίνει η καθημερινή πρακτική άσκησης διπλωματίας.
Ο Πούτιν απειλεί με πυρηνικό όλεθρο όποιον παρεμποδίσει τα σχέδιά του στην Ουκρανία, και ο Τραμπ διαμηνύει πως η προστασία των συμμάχων δεν είναι πλέον δεδομένη αλλά θλεμα «πάρε – δώσε», αφήνοντας κράτη – μέλη του ΝΑΤΟ, στο έλεος του ρωσικού επεκτατισμού αν δεν «πληρώσουν».
Ωστόσο, η εξίσωση της ισχύος δεν είναι πάντα απλή και η εξομοίωση των μεθόδων θα ήταν μια επικίνδυνη ιστορική πλάνη. Υπάρχει μια σαφής και ουσιαστική διάκριση στον τρόπο με τον οποίο ασκείται η ισχύς Ρωσίας και ΗΠΑ.
Στην περίπτωση της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, γινόμαστε μάρτυρες μιας ολοκληρωτικής καταστροφής. Οι Ρώσοι δεν επιδιώκουν απλώς την αλλαγή ενός καθεστώτος· ισοπεδώνουν πόλεις, προσαρτούν εδάφη με παράνομα δημοψηφίσματα και προκαλούν εκατόμβες θυμάτων, θυμίζοντας τις πιο σκοτεινές σελίδες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Ουκρανία δέχεται μια επίθεση που στοχεύει στην εθνοκάθαρση και την εξαφάνιση της κρατικής της υπόστασης, χωρίς καμία πρόκληση, πέρα από την επιθυμία της να ανήκει στη Δύση.
Αντίθετα, οι αμερικανικές παρεμβάσεις, όπως αυτή στη Βενεζουέλα, αν και παραβιάζουν την αρχή της μη επέμβασης, ακολουθούν ένα διαφορετικό μοντέλο. Εκεί βλέπουμε «χειρουργικά» χτυπήματα, στοχευμένες επιχειρήσεις με ελάχιστες παράπλευρες απώλειες και, το κυριότερο, καμία πρόθεση προσάρτησης εδάφους ή μόνιμης στρατιωτικής κατοχής.
Οι ΗΠΑ δεν θέλουν να κάνουν τη Βενεζουέλα 51η πολιτεία τους, «αν και έχουν εκδηλώσει τέτοια πρόθεση για τον Καναδά», αλλά θέλουν να ελέγξουν την πολιτική της κατεύθυνση. Επίσης στην περίπτωση της Βενεζουέλας έχουμε να κάνουμε με την ανατροπή ενός σκληρού δικτάτορα, κάτι που ικανοποίησε την πλειοψηφία των πολιτών της χώρας.
Για αυτό χρειάζεται διάκριση, όσο κι αν κάποιοι βιάζονται να τα βάλουν όλα στο ίδιο σακί.
Στην αμερικανική εκδοχή, η επιχείρηση παρουσιάζεται ως «εφαρμογή του νόμου», χωρίς ανακοινωμένη πρόθεση στρατιωτικής κατοχής ή προσάρτησης εδάφους. Αυτό δεν καθιστά την πράξη αυτομάτως νόμιμη ή σοφή, ούτε σβήνει τον κίνδυνο να ανοίξει δρόμο για αυθαιρεσίες άλλων. Αλλά άλλο πράγμα μια επιχείρηση σύλληψης ενός δικτάτορα, κι άλλο μια εκστρατεία που ξαναχαράζει σύνορα με αίμα.
Σε αυτό το ναρκοπέδιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να ισορροπήσει σε ένα τεντωμένο σχοινί, διατηρώντας μια στάση που πολλοί χαρακτήρισαν αμφίσημη, αλλά στην πραγματικότητα ήταν εξαιρετικά ζυγισμένη.
Η ΕΕ αντιλήφθηκε εγκαίρως ότι στη Βενεζουέλα δεν είχαμε να κάνουμε με έναν παράδεισο δημοκρατίας, αλλά με μια σκληρή και αυταρχική δικτατορία που οδηγούσε τον λαό της στην εξαθλίωση. Επομένως, η πίεση για αλλαγή καθεστώτος είχε ένα ηθικό και πολιτικό έρεισμα που δεν μπορούσε να αγνοηθεί.
Στην περίπτωση της Ουκρανίας, όμως, τα πράγματα ήταν ασπρόμαυρα. Εκεί δεν υπήρχε «τυραννία» που έπρεπε να ανατραπεί, αλλά μια κυρίαρχη δημοκρατία που έπεσε θύμα της επεκτατικής μανίας μιας πυρηνικής υπερδύναμης. Η Ευρώπη κατάλαβε ότι αν επιτρέψει στον Πούτιν να καταπιεί την Ουκρανία, τότε η Μήλος θα είναι το μέλλον κάθε μικρού ευρωπαϊκού κράτους.
Το δίδαγμα των Μηλίων δεν είναι ότι οι μικροί είναι καταδικασμένοι. Είναι ότι, αν δεχθείς την ισχύ ως μοναδικό νόμισμα, κάποια στιγμή θα έρθει η σειρά σου να πληρώσεις και τότε, οι Θουκυδίδειοι διάλογοι δεν θα είναι κεφάλαιο σε βιβλίο, θα είναι δελτίο ειδήσεων.
Η ισχύς παραμένει το απόλυτο κριτήριο, αλλά η διαφορά μεταξύ εκείνου που θέλει να επιβάλει τη θέλησή του και εκείνου που θέλει να εξαφανίσει τον γείτονά του από τον χάρτη, παραμένει η λεπτή κόκκινη γραμμή που χωρίζει την κυνική πολιτική από τη βαρβαρότητα.
Και όσο η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί αμήχανη αυτή τη μοιρασιά, οι «Μήλιοι» του σήμερα, είτε βρίσκονται στο Κίεβο είτε στο Καράκας ή ακόμα και στη Κύπρο, συνεχίζουν να πληρώνουν το τίμημα της γεωγραφίας τους.