The Year of the Monsters: Democracy, Populism, and Authoritarianism

• Ο Αλκιβιάδης ήταν προϊόν της αθηναϊκής δημοκρατίας. Χωρίς τη δυνατότητα να απευθύνεται στον λαό, θα ήταν απλώς ένας ευφυής και ευπαρουσίαστος νέος.
• Ο Οκταβιανός έγινε επιφανής στη ρωμαϊκή δημοκρατία, μέσω των διασυνδέσεών του και της ρητορικής του πειθούς.
• Ο Ναπολέων επιλέχθηκε από το Διευθυντήριο των δημοκρατών για να ηγηθεί της αντίστασης, επειδή άλλες δυνάμεις εισέβαλαν στη χώρα.
Ο Αλκιβιάδης προσχώρησε στην αυλή του αυταρχικού Πέρση αυτοκράτορα. Ο Οκταβιανός απορρόφησε τις υπερεξουσίες που του δόθηκαν και -με τη συναίνεση του λαού και της Συγκλήτου!- κατέλυσε οριστικά τη δημοκρατία και εγκαθίδρυσε απόλυτη μοναρχία. Ο Ναπολέων απορρόφησε όλα τα προνόμια που του έδωσε η δημοκρατία και αυτοστέφθηκε αυτοκράτορας.
Με αξιοπρόσεκτη πυκνότητα, πολιτικά πρόσωπα του 19ου, του 20ού, και του 21ου αιώνα ακολούθησαν και ακολουθούν την ίδια περίπου διαδρομή.
Η «μαγική» πορεία: Δημοκρατία => Λαϊκισμός => Ολοκληρωτισμός.
Το τέρας του λαϊκισμού…
Το να χαρακτηρίζεται μια πολιτική από κάποιον αντίπαλο ως λαϊκιστική δεν την καθιστά αυταπόδεικτη αλήθεια. Για παράδειγμα, πολλοί ηγέτες μεγάλων δυνάμεων στο παρελθόν χαρακτήρισαν ως λαϊκιστές τους ηγέτες μικρότερων χωρών, μόνο και μόνο επειδή οι πολιτικές τους δεν συνήδαν με τα δικά τους συμφέροντα. Αυτή η τακτική ήταν ιδιαίτερα προσφιλής τον 20ό αιώνα στη βρετανική εξωτερική (και αποικιακή) πολιτική, και αργότερα στην αμερικανική εξωτερική πολιτική.
Συχνά, μάλιστα, πολιτικές παρατάξεις που κατηγορούν αντιπάλους τους για λαϊκισμό αποσκοπούν με αυτόν τον τρόπο να λαϊκίσουν οι ίδιες. Ή σκεπάζουν κάτω από την κατηγορία αυτή τον δικό τους κυνισμό, χρησιμοποιώντας λαϊκιστικά διλήμματα: «Ή εμείς οι υπεύθυνοι, ή αυτοί οι ανεύθυνοι που θα φέρουν το χάος».
Παρ' όλα αυτά, ο λαϊκισμός όντως υπάρχει ως διαχρονικό φαινόμενο. Θα λέγαμε μάλιστα ότι λαϊκιστής μπορεί να είναι ακόμη και ένας δικτάτορας, προκειμένου να διατηρήσει την εξουσία του χωρίς αντιδράσεις. Στη νεότερη ελληνική Ιστορία, πολλές πολιτικές του Ιωάννη Μεταξά ή της δικτατορίας των συνταγματαρχών ήταν ακραία λαϊκιστικές γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο.
Όμως, εκ των πραγμάτων, η δημοκρατία είναι το πιο εύφορο πεδίο για άσκηση του λαϊκισμού. Το να λες στον λαό πράγματα που ακούγονται ευχάριστα στο αφτί του, προκειμένου να κερδίσεις την εύνοιά του, είναι μια πολιτική ροπή που ευδοκιμεί ιδιαίτερα σε συνθήκες δημοκρατίας.
Η δυνατή ατζέντα
Ο λαϊκισμός δεν «παίζει» μόνο με ευχάριστες εξαγγελίες. Χρησιμοποιεί και σχήματα που προκαλούν αρχικά δυσάρεστα συναισθήματα ή και οργή. Ώστε σε δεύτερο χρόνο να καταλήξεις στην αγκαλιά του λαϊκιστή:
(α) Βεβαιότητες και απολυτότητες. Τα πάντα είναι μαύρο-άσπρο, καλό ή κακό. «Οι ιδεολογίες είναι νεκρές, όλοι οι πολιτικοί είναι διεφθαρμένοι απατεώνες». Έτσι, σε δεύτερο χρόνο, πάμε στο «άρα, ψηφίζω τον Οδυσσέα που θα καθαρίσει τον στάβλο του Αυγεία».
(β) Διλήμματα. Ο λαϊκισμός λατρεύει τα διλήμματα. Εθνικισμός ή προδοσία, Παΐσιος ή Γαβριήλ (θρησκοληψία ή «ασέβεια»), ελεύθερη αγορά ή κομμουνισμός κ.λπ.
(γ) Φόβος και κίνδυνος. Η κινδυνολογία και η τρομοκράτηση του λαού ήταν από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα οι ασφαλέστεροι τρόποι για να φέρεις κοντά σου τις μάζες. «Αν ακολουθήσουμε πολιτική φορολογίας του πλούτου, θα ζήσουμε οικονομική καταστροφή και μέρες Χριστόφια». Ή «αν χαλαρώσουμε (π.χ. με άνοιγμα οδοφραγμάτων ή παρουσία μεταναστών) θα αλωθούμε, θα χάσουμε την ταυτότητά μας».
(δ) Επαναστατικότητα. Από τη φύση του, ο λαϊκισμός δεν μπορεί να είναι ήρεμος και διαλεκτικός. Για να ολοκληρωθεί το παζλ πρέπει να προτείνει μια «επαναστατική» διέξοδο, δηλαδή τον εαυτό του. «Το σύστημα δεν λειτουργεί, ας το ανατρέψουμε. Ψηφίζουμε Φειδία».
Το έτερον ήμισυ
Τα ίδια τα χαρακτηριστικά του λαϊκισμού και οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί τον οδηγούν σε έναν αθεράπευτο έρωτα με τον ολοκληρωτισμό.
Το «ό,τι θέλει ο λαός» μπορεί να πάρει διάφορες μορφές. Μπορεί να επικαλείται την απόλυτη απελευθέρωση από το διεθνές περιβάλλον, μπορεί να επικαλείται μια διαδικασία απελευθέρωσης από τους εσωτερικούς δυνάστες. Και στις δύο περιπτώσεις, ο σκοπός είναι «ιερός». Κατά κανόνα, όμως, το μέσον του απόλυτου λαϊκισμού μετατρέπεται σε σκοπό. Και τότε τα πράγματα έχουν άσχημες προεκτάσεις.
Παράδειγμα 1: Στα νιάτα μας είχαμε ως ίνδαλμα τον Περόν, γιατί τον έριξαν από την εξουσία οι ιμπεριαλιστές. Αλλά σήμερα μπορούμε να μάθουμε από την περίπτωσή του ότι ήταν παράδειγμα προς αποφυγή: Οι ακραία λαϊκιστικές μέθοδοι που χρησιμοποίησε για να ανέλθει στην εξουσία, και κυρίως το καθεστώς που εγκαθίδρυσε (φασιστική δικτατορία), μας βοηθούν σήμερα να καταλάβουμε την «ερωτική» σχέση του λαϊκισμού με τον ολοκληρωτισμό.
Παράδειγμα 2: Ο λαϊκισμός δεν προϋποθέτει τη δημοκρατική πλειοψηφία. Ο λαϊκισμός δημιουργεί πλειοψηφία! Όλες οι έρευνες δείχνουν ότι το 2004, το 2010, και το 2017 (για να αναφέρουμε μόνο μερικές περιπτώσεις), η πλειονότητα των Ελληνοκυπρίων επιθυμούσε λύση του Κυπριακού. Όμως, ο λαϊκισμός δημιούργησε άλλη πλειοψηφία.
Με άλλα λόγια, ο λαϊκισμός επικαλείται, αλλά και χρησιμοποιεί τη δημοκρατία, προκειμένου να επιβάλει την παρουσία του, όμως το αποτέλεσμα είναι ο ολοκληρωτισμός. Οι οπαδοί του Περόν σήμερα, αρνούμενοι την πολιτική σκέψη και τον προβληματισμό, και ασπαζόμενοι τα τέσσερα σχήματα του λαϊκισμού που αναφέραμε πιο πάνω, θα κατέληγαν στην αγία γραφή του «ό,τι θέλει ο λαός». Θα ψήφιζαν ΕΛΑΜ, ΑΛΜΑ, ή Άμεση Δημοκρατία. Αλλά το αποτέλεσμα -χωρίς να είναι απαραίτητα ο στόχος τους- θα ήταν κάποιας μορφής ολοκληρωτισμός. Καθεστωτικός ή διανοητικός.
Ο ολοκληρωτισμός
Υπάρχει η λανθασμένη άποψη ότι ο ολοκληρωτισμός ξεκινά πάντα και μόνο από τους θεσμούς. Λάθος! Πολύ συχνά ξεκινά από τη δημόσια συνείδηση. Ο Τραμπ έχει επιβάλει θεσμική δικτατορία; Όχι. Επέβαλε δικτατορία στη δημόσια συνείδηση, και πασκίζει να τη μετατρέψει δευτερογενώς σε θεσμική. Ο Πούτιν επέβαλε θεσμική δικτατορία; Όχι. Επέβαλε λαϊκιστική δικτατορία. Αξιοποίησε την ίδια τη δημοκρατία, τα συμφέροντα ολιγαρχών, καθώς και την επιθυμία των Ρώσων για έναν ισχυρό ηγέτη που θα αναστήσει τη ρωσική αυτοκρατορία· και στη συνέχεια εξόντωσε κάθε πιθανό αντίπαλο.
Ο λαϊκισμός χρησιμοποιεί τη δημοκρατία, δεν τη σέβεται. Οι ακραίες μέθοδοί του είναι εκδηλώσεις ενός ολοκληρωτικού πνεύματος. Άπαξ και επιβληθούν τα λαϊκιστικά αφηγήματα, τότε το ολοκληρωτικό πνεύμα επιβάλλεται, χωρίς κατ’ ανάγκη να συνεπάγεται κατάργηση των δημοκρατικών θεσμών. Απλά τους φαλκιδεύει, καθιστά το περιεχόμενο και το πνεύμα τους ανίσχυρα.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του λαϊκιστικού ολοκληρωτισμού είναι πως δεν γίνονται εύκολα αντιληπτές οι διαστάσεις του. Όταν έχεις θεσμική δικτατορία, το ξέρεις από την πρώτη στιγμή. Όταν έχεις διανοητικό ολοκληρωτισμό, που έχει προκύψει από τον λαϊκισμό, βιώνεις τις συνέπειές του χωρίς να το συνειδητοποιείς πάντα.
Παράδειγμα 1: Αν το 2026 πράγματι επιβληθεί ο λαϊκισμός στην ελληνοκυπριακή κοινωνία, το ΕΛΑΜ θα έχει επιβάλει περίπου τελεσίδικα τον πολιτικό του λόγο (π.χ. στο κυπριακό και στο μεταναστευτικό)· στον ΔΗΣΥ και σε άλλα κόμματα. Ακόμη και το ΑΚΕΛ θα υποχρεωθεί σε μεγάλη άμβλυνση του δικού του λόγου.
Παράδειγμα 2: Οι επιλογές προσώπων για την προεδρία του 2028 θα είναι τόσο περιορισμένες που η λειτουργία της δημοκρατίας θα είναι σχεδόν εικονική. Φανταστείτε μόνο στις συζητήσεις μετά τις βουλευτικές για πόσους πιθανούς υποψηφίους θα λέμε «είναι καλός αλλά δεν τον δέχεται το ΕΛΑΜ», ή «είναι καλός αλλά δεν νικά τον Οδυσσέα». Ή ακόμα «είναι καλός αλλά ακόμη κι ο Φειδίας θα πάρει περισσότερες ψήφους».
Μόνο αντίδοτο ώστε να αποφύγουμε αυτόν τον γάμο λαϊκισμού και ολοκληρωτισμού είναι η σοβαρότητα, η υπευθυνότητα, η συναίσθηση των συνεπειών, ο ορθολογισμός. Διαφορετικά, μετά τον γάμο τους, τα τέρατα δεν θα πάνε καν για ταξίδι του μέλιτος. Θα εγκατασταθούν μόνιμα στην Κύπρο.
Το Καλάθι
• … με τους Ευρωπαίους (1): Το να έχεις για ένα εξάμηνο την προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ δεν είναι κάτι τόσο σημαντικό όσο παλιά. Εξακολουθεί όμως να έχει κάποια αξία. Αν μη τι άλλο σε υποχρεώνει σε σοβαρούς σχεδιασμούς και προγραμματισμούς, που μπορεί στο τέλος να βοηθήσουν κι εσένα να βελτιώσεις τις δομές σου. Όχι μόνο την εικόνα σου.
• …με τους Ευρωπαίους (2): Η προεδρία ίσως είναι μια ευκαιρία να μπούμε καλύτερα στο πνεύμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Να βιώσουμε στο πετσί μας ως κράτος -και δευτερογενώς ως κοινωνία- ότι η οργάνωση διαβουλεύσεων, η διαπραγμάτευση, το αποτέλεσμα μέσα από επίμοχθες και σοβαρές προσπάθειες είναι το κύτταρο της ΕΕ. Και πού ξέρεις, ίσως μπολιαστούμε λίγο κι εμείς οι ίδιοι…
• …με τους Ευρωπαίους (3): Αν μη τι άλλο, πιθανότατα να γίνει κτήμα μας και κάτι άλλο: Η ΕΕ δεν είναι μόνο η Ούρσουλα ή ο Όρμπαν, το Safe ή τα ευρωτουρκικά. Το κατάλοιπο εξουσιών έχει δημιουργήσει ένα είδος μεγάλης εμβάθυνσης τις τελευταίες δεκαετίες. Από το τι τρώμε, ή τι περιβάλλον έχουμε, μέχρι την υποχρέωσή μας για κράτος δικαίου, και την πάταξη της διαφθοράς, όλα είναι ΕΕ. Και ότι εκτός αυτής θα ήμασταν ατόφια Ασία.