Η δεύτερη ζωή ενός αρχοντικού

Πώς η bbf: έφερε το :legacy πίσω στο φως — μέσα από τη ματιά του αρχιτέκτονα, Φλώρη Παναγίδη
Στην καρδιά της Λευκωσίας, λίγα μόλις βήματα από τα εμβληματικά βενετσιάνικα τείχη, στέκει ένα από τα πιο ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά στολίδια της πόλης. Το κτήριο στη Μάρκου Δράκου 7, ένα σπάνιο νεοκλασικό του μεσοπολέμου, απέκτησε νέο ρόλο και πνοή χάρη στην πρωτοβουλία της bbf:, η οποία το μετέτρεψε σε σύγχρονο χώρο εργασίας, διατηρώντας αναλλοίωτη την ταυτότητα και τη φυσιογνωμία του. Εδώ πλέον, φιλοξενούνται τα γραφεία της εταιρείας, στη Λευκωσία.
Τον αρχιτέκτονα Φλώρη Παναγίδη τον συναντήσαμε ένα απόγευμα του Δεκέμβρη, την ώρα που μια απαλή βροχή έπεφτε πάνω στην πόλη μετά από καιρό. Η μυρωδιά του βρεγμένου χώματος έμπαινε κρυφά από τα παραθυρόφυλλα και γέμιζε τον χώρο με μια ζεστή, νοσταλγική διάθεση. Καθίσαμε στην αίθουσα που σήμερα αποτελεί το board room — έναν χώρο όπου το κλασικό και το μοντέρνο συνυπάρχουν αρμονικά, όπως και η ιστορία του ίδιου του κτηρίου.
Ο Παναγίδης, μια ευγενική και ήρεμη προσωπικότητα, μιλά με πάθος για τη δουλειά του, την ιστορία, την αρχιτεκτονική και για τα κτήρια που κουβαλούν μνήμες. Μέσα σε αυτή τη ζεστή και οικεία ατμόσφαιρα, η συζήτηση κύλησε σαν μια κουβέντα για το παρελθόν και το παρόν ενός σπιτιού που μοιάζει να ξύπνησε ξανά μετά από δεκαετίες σιωπής.
Η ιστορία πίσω από ένα αρχοντικό της δεκαετίας του ’30
Μετά τις απαραίτητες συστάσεις και καθώς η κουβέντα μας άρχισε να ξεδιπλώνεται, ο Φλώρης Παναγίδης μάς ταξίδεψε πίσω στη Λευκωσία του μεσοπολέμου — σε μια πόλη πιο μικρή, πιο ανθρώπινη, που ζούσε σε ρυθμούς άλλης εποχής. Με έναν ζεστό καφέ στα χέρια του, άρχισε να αφηγείται την ιστορία του κτηρίου.
«Το σπίτι αυτό σχεδιάστηκε από τον Θεόδωρο Φωτιάδη, τον πρώτο αρχιτέκτονα της Κύπρου», μας είπε. Ο Φωτιάδης, κάπου στο 1930 είχε μόλις επιστρέψει στην Κύπρο, απόφοιτος πλέον του Μετσόβιου Πολυτεχνείου της Ελλάδας, φέρνοντας μαζί του ευρωπαϊκές νεοκλασσικές επιρροές που δεν είχαν δοκιμαστεί προηγουμένως στην κυπριακή αρχιτεκτονική. Την εποχή εκείνη ήταν ο μοναδικός Κύπριος με πτυχίο αρχιτεκτονικής — ένας πρωτοπόρος της τέχνης του εξ ου και το ότι πολύ σύντομα μετά την επιστροφή του στο νησί οι τότε θεσμοί, όπως η Εκκλησία της Κύπρου, τον αναζητούσαν για συνεργασία. Μια τέτοια συνεργασία είχε ως αποτέλεσμα το χαρακτηριστικό καμπαναριό στης εκκλησίας της Φανερωμένης, στην παλιά Λευκωσία.
Κάπως έτσι λοιπόν, γύρω στο 1930, ο Φωτιάδης δημιούργησε και το σπίτι της οικογένειας Πανταζή — ένα αρχοντικό που έμελλε να γίνει κομμάτι της αστικής μνήμης της Λευκωσίας και της bbf:.
Ένα σπίτι με δύο κόσμους
Ο Παναγίδης μάς εξήγησε ότι τα αρχοντικά της εποχής είχαν πάντα μια «διττή ταυτότητα»: το μπροστινό τους μέρος, με τους χώρους υποδοχής, επιβλητικό και φωτεινό, σχεδιασμένο για να υποδέχεται επισκέπτες. Παράλληλα όμως, στο πίσω μέρος του σπιτιού, ξεδιπλωνόταν ο κόσμος της καθημερινότητας — ο κόσμος της κυπριακής παράδοσης.
Εκεί βρίσκονταν τα βοηθητικά δωμάτια, το μαειρκό όπου βράζονταν καζάνια, οι λεκάνες όπου γίνονταν τα χαλλούμια, οι αποθήκες με τα πυθάρια και τις λαμιντζάνες. Το :legacy διατηρεί ακόμη τα ίχνη αυτής της ζωής, σχεδόν σαν μια γέφυρα ανάμεσα στο παλιό και το νέο.
«Ο κόσμος ζούσε αλλιώς τότε», μας λέει. «Πιο λιτά, πιο συλλογικά. Δύο και τρία άτομα στο ίδιο δωμάτιο. Η έννοια του προσωπικού χώρου ήταν τελείως διαφορετική από ότι σήμερα».
Υλικά που άντεξαν στον χρόνο
Το κτήριο είναι χτισμένο κυρίως από πέτρα, με κάποιους τοίχους πιθανότατα από πλιθάρι. Τότε το τσιμέντο δεν είχε ακόμα μπει δυναμικά στην κυπριακή οικοδομή, ούτε το τούβλο.
Παρά τις επεμβάσεις, η δομή του κτηρίου παρέμεινε ίδια. Μόνο ένας εσωτερικός τοίχος αφαιρέθηκε· τα υπόλοιπα δωμάτια είναι όπως πριν από εκατό χρόνια. Η κουζίνα παραμένει στον αρχικό της χώρο, ενώ το βοηθητικό κουζινάκι και η αποθήκη στο υπόγειο διαφυλάχθηκαν — μαζί με τα πυθάρια και τα παλιά μπουκάλια που βρέθηκαν όταν ο αρχιτέκτονας μπήκε για πρώτη φορά στο σπίτι.
Τα παράθυρα και οι πόρτες διηγούνται επίσης τις δικές τους ιστορίες. Οι εξωτερικές ξυλοκατασκευές αναπαράχθηκαν πιστά γιατί είχαν καταστραφεί, αλλά τα εσωτερικά φύλλα είναι αυθεντικά—με λεπτομέρειες που σήμερα σπάνια συναντά κανείς: μηχανισμοί κλεισίματος σχεδιασμένοι ώστε να προστατεύουν από βροχή και σκόνη, με υψηλή δεξιοτεχνία.
Τα παραθυρόφυλλα ήταν αρχικά πράσινα, ενώ η εξώπορτα… βυσσινί. «Τώρα τη βάψαμε πράσινη, πιο κοντά στο νέο ύφος του κτηρίου και σε αρμονία με τα χρώματα που επικρατούν στον εξωτερικό χώρο», σημειώνει ο Παναγίδης. Στην αυλή, η τερατσιά και οι ελιές είναι αιωνόβια δέντρα. «Προσθέσαμε μόνο αστικά κυπριακά φυτά για να διατηρήσουμε την αυθεντικότητα του χώρου», συμπληρώνει.
Λεπτομέρειες που λένε περισσότερα απ’ όσο φαίνεται
Καθίσαμε για λίγο σιωπηλοί, αφήνοντας τον χώρο να «μιλήσει». Και τότε ο Παναγίδης μού έδειξε κάτι που κουβαλά μεγάλο κομμάτι της ιστορίας της εποχής: το παλιό τζάκι καρβούνου στο πίσω μέρος του σπιτιού.
«Ήταν εισαγόμενο από την Αγγλία», μου εξηγεί, κρατώντας την κούπα του ανάμεσα στα χέρια. «Με ρηχή εστία, μαύρο ματέμι — όχι ιδιαίτερα υγιεινό, αλλά αυτή ήταν η τάση τότε. Και μόνο το γεγονός ότι μια οικογένεια μπορούσε να εισάγει μαντεμένιο τζάκι από την Αγγλία δείχνει την αστική τους καταγωγή».
Πέρα όμως από την οικονομική δυνατότητα, το τζάκι αυτό μαρτυρά κάτι βαθύτερο:
την ένωση δύο κόσμων. Την προσπάθεια των Κυπρίων να υιοθετήσουν ευρωπαϊκές συνήθειες, ενώ παράλληλα διατηρούσαν τον δικό τους ρυθμό ζωής, τις δικές τους παραδοσιακές πρακτικές. Αυτό το πάντρεμα των δύο κουλτούρων δεν είναι κάτι ξένο για την Κύπρο. Είναι κομμάτι της ταυτότητάς της. Ένα νησί που μέσα στους αιώνες έμαθε να συνομιλεί με διαφορετικούς πολιτισμούς — και να τους μετατρέπει σε κάτι δικό της. Ίσως γι’ αυτό, εδώ στην Κύπρο, όλοι μπορούν να βρουν το ‘δικό τους νησί’. Το δικό τους σπίτι. Η φιλοξενία ήταν πάντα στο DNA αυτού του τόπου — και συνεχίζει να είναι.
Και το τζάκι του :legacy, ακόμη και τώρα που δεν καίει πια κάρβουνο, συνεχίζει να το υπενθυμίζει.
Μια γειτονιά που άνοιξε πρώτη τον δρόμο
«Η δεκαετία του ’30 ήταν μια εποχή όπου η Λευκωσία άρχισε να ‘ανασαίνει’ έξω από τα τείχη της», μας λέει ο Παναγίδης. Μέχρι τότε, η ζωή ήταν εγκλωβισμένη μέσα στα όρια της παλιάς πόλης. Με την τεχνολογική εξέλιξη και την αλλαγή του τρόπου που οι άνθρωποι πολεμούσαν (δηλαδή , με τη χρήση αεροπλάνων) τα τείχη έχασαν τον ρόλο τους και τη σημαντικότητά τους και η πόλη άρχισε να απλώνεται.
Οι εύπορες οικογένειες, πρώτες από όλους, έχτισαν σπίτια λίγο πιο έξω — όπως εδώ, στα πρόθυρα του Αγίου Ανδρέα. Τα αρχοντικά της περιοχής αυτής δεν ήταν απλώς σπίτια· ήταν δηλώσεις κοινωνικής ταυτότητας.
Η νέα εποχή του :legacy
Όταν η bbf: ανέλαβε το κτήριο, ο στόχος ήταν ξεκάθαρος: να δοθεί νέα ζωή σε ένα κομμάτι της ιστορίας της Λευκωσίας, χωρίς να χαθεί η αυθεντικότητά του.
Το αρχοντικό μεταμορφώθηκε σε χώρο εργασίας που παντρεύει το παλιό με το νέο — με προσοχή, διακριτικότητα και βαθύ σεβασμό στη μνήμη του κτηρίου. Το σημερινό :legacy αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός σύγχρονο εργασιακού περιβάλλοντος που αγκαλιάζει την αρχιτεκτονική της δεκαετίας του ’30, αντί να την επισκιάζει.
Ένα αρχοντικό που συνεχίζει να ζει
Καθώς σηκωθήκαμε για να αποχαιρετιστούμε, το απογευματινό φως έκανε τις λεπτομέρειες του σπιτιού να μοιάζουν ακόμη πιο ζωντανές. Ήταν σαν το κτήριο να ανέπνεε μαζί με τον χρόνο —θυμίζοντάς μας πως κάτω από κάθε πέτρα, κάθε παλιό ξύλο, υπάρχουν ιστορίες ανθρώπων που πέρασαν και άφησαν το αποτύπωμά τους.
Σήμερα, χάρη στην πρωτοβουλία της bbf:, το αρχοντικό δεν είναι πια ένα κλειστό κεφάλαιο του παρελθόντος. Είναι ένας χώρος γεμάτος ζωή, κίνηση, ιδέες, δημιουργία. Ένας τόπος εργασίας που σέβεται την ιστορία του και ταυτόχρονα κοιτάζει μπροστά.
Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να κάνει κανείς σε ένα παλιό σπίτι:
να του δώσει ξανά ζωή — όχι για να το θαυμάζουν από μακριά, αλλά για να το ζουν.
To :legacy ζει σήμερα τη δεύτερη ζωή του. Ήρεμα, διακριτικά, με την αξιοπρέπεια και τη γλύκα ενός σπιτιού που έζησε και άκουσε πολλές ιστορίες…και τώρα είναι έτοιμο να φιλοξενήσει ακόμη περισσότερες.
Σημείωση για τις φωτογραφίες
Κάθε πτυχή του εσωτερικού χώρου — από τη διακόσμηση και τα έπιπλα έως τα διακοσμητικά αντικείμενα — φέρει την υπογραφή της έμπειρης ομάδας της bbf: design, με αποκλειστική χρήση επιλεγμένων κομματιών από τις συλλογές που είναι διαθέσιμες στους εκθεσιακούς χώρους της bbf: design στη Λεμεσό.