Η κατάρρευση του διεθνούς δικαίου απειλεί άμεσα την Κύπρο

Του Μιχάλη Μιχαήλ
Σε μια περίοδο βαθιάς αβεβαιότητας για τη διεθνή τάξη πραγμάτων, όπου το διεθνές δίκαιο δοκιμάζεται και ο νόμος της ισχύος επανέρχεται απροκάλυπτα, η Κύπρος βρίσκεται αντιμέτωπη με κρίσιμες επιλογές που θα καθορίσουν το μέλλον της.
Οι μονομερείς παρεμβάσεις ισχυρών κρατών, όπως αυτές που καταγράφονται στη Βενεζουέλα, αποδυναμώνουν το ρόλο του ΟΗΕ και δημιουργούν επικίνδυνα προηγούμενα για μικρά και ευάλωτα κράτη. Την ίδια ώρα, η νέα έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την ΟΥΝΦΙΚΥΠ καταγράφει μια νέα, έστω και επιφυλακτική, δυναμική στο Κυπριακό.
Θέσαμε τρία ερωτήματα στον τέως ΓΓ του ΑΚΕΛ, Άντρο Κυπριανού, καθώς και στον βετεράνο πολιτικό Μιχάλη Παπαπέτρου: Πόσο απειλητικό είναι για την Κύπρο το νέο προηγούμενο της επιλεκτικής εφαρμογής του διεθνούς δικαίου· κατά πόσον οι κινήσεις στρατιωτικοποίησης, κυρίως από την ελληνοκυπριακή πλευρά, ενισχύουν ή υπονομεύουν το κλίμα που επιχειρεί να καλλιεργήσει ο ΓΓ· και ποιες ευθύνες φέρουν οι δύο ηγέτες ώστε, σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον να αποφευχθεί η μονιμοποίηση της διχοτόμησης και να διασφαλιστεί η κρατική κυριαρχία και το μέλλον της Κύπρου.
Α. Κυπριανού: Αλίμονο στην Κύπρο αν κυριαρχήσει το δίκαιο του ισχυρού
Η ανθρωπότητα, μετά τους δύο καταστροφικούς παγκοσμίους πολέμους, επιχείρησε να οικοδομήσει ένα συλλογικό σύστημα ασφάλειας με στόχο τη διασφάλιση της ειρήνης και τη θωράκιση των λαών απέναντι στην αυθαιρεσία της ισχύος. Μέσα από σύνθετες και συχνά επίπονες διεργασίες, συγκροτήθηκε ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, θεμελιώθηκε το διεθνές δίκαιο και υιοθετήθηκε ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ. Από το 1948 μέχρι σήμερα, το σύστημα αυτό, με όλες τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις του, συνέβαλε αποφασιστικά στην αποτροπή ενός νέου παγκοσμίου πολέμου. Βεβαίως, δεν έλειψαν οι περιπτώσεις παραβίασης του διεθνούς δικαίου, με πολέμους, επεμβάσεις και καταπατήσεις της κυριαρχίας ανεξάρτητων κρατών. Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις, ο ΟΗΕ επιχείρησε να παρέμβει για την αποκατάσταση της νομιμότητας, χωρίς όμως πάντα να καταφέρνει να το πετύχει.
Αυτό που βιώνουμε σήμερα, ωστόσο, συνιστά μια ποιοτικά διαφορετική και εξαιρετικά επικίνδυνη εξέλιξη. Η ανοιχτή περιφρόνηση του ΟΗΕ και του διεθνούς δικαίου από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη παραβίαση, αλλά μια ιδεολογική και πολιτική αμφισβήτηση της ίδιας της έννοιας της διεθνούς νομιμότητας. Η λογική που προβάλλεται είναι αυτή του «δικαίου του ισχυρού», δηλαδή του νόμου της ζούγκλας. Η μονομερής επέμβαση στη Βενεζουέλα και η επιβολή όρων που προσβάλλουν κατάφωρα την κυριαρχία της, όπως η υποχρέωση διάθεσης των πετρελαϊκών της εσόδων αποκλειστικά για την αγορά αμερικανικών προϊόντων, συνιστούν ωμή παραβίαση κάθε έννοιας διεθνούς δικαίου.
Οι ενέργειες αυτές δημιουργούν ένα εξαιρετικά επικίνδυνο προηγούμενο. Αν η πρακτική αυτή καταστεί ανεκτή, υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να ακολουθηθεί και από άλλους ηγέτες, οδηγώντας σε μια γενικευμένη παγκόσμια αταξία. Το διεθνές δίκαιο κινδυνεύει να μετατραπεί σε εργαλείο επιλεκτικής χρήσης από τους ισχυρούς, με καταστροφικές συνέπειες για τους λαούς και ιδίως για τα μικρά και αδύναμα κράτη.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συγκεκριμένων ηγετών κρατών-μελών. Η πολιτική των δύο μέτρων και δύο σταθμών αποκαλύπτεται με τον πιο ωμό τρόπο: ενώ στην περίπτωση της Ουκρανίας επιβλήθηκαν αυστηρές κυρώσεις στη Ρωσία, απέναντι στις ενέργειες των ΗΠΑ η ΕΕ περιορίστηκε σε χλιαρές φραστικές αντιδράσεις. Η σιωπή του Προέδρου Χριστοδουλίδη και η απαράδεκτη τοποθέτηση του Έλληνα Πρωθυπουργού, που χαιρέτισε τις ενέργειες Τραμπ αποφεύγοντας κάθε αναφορά στη νομιμότητα, προσβάλλουν όχι μόνο τις χώρες τους, αλλά και την ίδια την έννοια της διεθνούς δικαιοσύνης.
Κανένας δεν μπορεί να νιώθει ασφαλής αν επικρατήσει ο νόμος της ζούγκλας ή όπως πολύ εύστοχα επεσήμανε ο Γερμανός Πρόεδρος, αν μετατραπεί ο πλανήτης σε άντρο ληστών όπου ο πιο αδίστακτος θα παίρνει ό,τι θέλει.
Παρ’ όλο που αυτή τη στιγμή η προσοχή του Τραμπ στρέφεται περισσότερο στη «γειτονιά» των ΗΠΑ, επιβάλλεται όσοι αγαπούν την ειρήνη και τον άνθρωπο να αντιδράσουν έντονα σε αυτές τις συμπεριφορές. Επιβάλλεται να στηριχθεί το διεθνές δίκαιο και ο ΟΗΕ. Αλίμονο στην Κύπρο αν κυριαρχήσει το δίκαιο του ισχυρού. Οι καταστροφικές συνέπειες σε βάρος της χώρας και του λαού μας θα είναι τεράστιες.
Είναι γι’ αυτόν το λόγο που η σιωπή της κυβέρνησης Χριστοδουλίδη είναι τουλάχιστον απαράδεκτη.
Μ. Παπαπέτρου: Να μην παρασυρθούμε από πολεμικές ψευδαισθήσεις
Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, ασκώντας τον θεσμικό του ρόλο, επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή την όποια δυναμική υπάρχει στο Κυπριακό, πριν προχωρήσει –ίσως για τελευταία φορά– σε μια ουσιαστική πρωτοβουλία για την επίλυση του προβλήματος. Βασική προϋπόθεση για κάτι τέτοιο είναι η ύπαρξη κατάλληλου πολιτικού κλίματος. Ωστόσο, οι εντάσεις, οι αντεγκλήσεις και κυρίως η καλλιέργεια πολεμικού κλίματος μέσα από έωλες θεωρίες περί εμπλοκής του Ισραήλ σε πόλεμο με την Τουρκία, που δήθεν θα «απελευθερώσει» την Κύπρο, στερούνται σοβαρότητας και πολιτικής ευθύνης. Ακόμη και αν υπήρχαν τέτοιες πιθανότητες –που δεν υπάρχουν– δεν πρέπει να αγνοούμε ότι κεντρικός στρατηγικός στόχος των ΗΠΑ στην περιοχή είναι η αποφυγή σύγκρουσης μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας, δύο βασικών συμμάχων τους στην Ανατολική Μεσόγειο.
Δυστυχώς, δεν είναι η πρώτη φορά που η ελληνοκυπριακή πλευρά παρασύρεται από πολεμικές ψευδαισθήσεις. Το ενιαίο αμυντικό δόγμα, η αγορά των πυραύλων S-300, αλλά και παλαιότερα το πραξικόπημα του 1974, δεν αποδείχθηκαν αρκετά για να μας συνετίσουν. Οι τραγικές εμπειρίες της εισβολής, της συνεχιζόμενης κατοχής και της διεθνούς απομόνωσης, κάθε φορά που επιχειρήθηκε η στρατιωτικοποίηση του Κυπριακού, φαίνεται πως δεν έγιναν επαρκές μάθημα. Και όμως, επανερχόμαστε ξανά σε σενάρια πολεμικών συγκρούσεων που υποτίθεται ότι θα μας δικαιώσουν.
Αποτελεί πλέον αξίωμα ότι η επιδίωξη λύσης του Κυπριακού με στρατιωτικά μέσα οδηγεί αντικειμενικά πιο κοντά στην υλοποίηση των τουρκικών στόχων. Υπό τέτοιες συνθήκες, ο Γενικός Γραμματέας δεν πρόκειται να αναλάβει καμία ουσιαστική πρωτοβουλία. Και αυτό στην πράξη σημαίνει παγίωση της διχοτόμησης και οριστικοποίηση της λογικής των δύο κρατών.
Η εικόνα αυτή γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική αν ληφθεί υπόψιν η κατάρρευση του διεθνούς συστήματος δικαίου που οικοδομήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι εξελίξεις αυτές μεγιστοποιούν τους κινδύνους για μικρά και αδύναμα κράτη, όπως η Κυπριακή Δημοκρατία, που βρίσκονται αντιμέτωπα με την επιθετικότητα ισχυρών γειτόνων. Οι συνέπειες αφορούν και τις δύο κοινότητες της Κύπρου, ενώ η Τουρκία διευκολύνεται να ολοκληρώσει ανενόχλητη ό,τι άρχισε το 1974.
Το μόνο πραγματικό αντίδοτο απέναντι σε αυτούς τους κινδύνους είναι η λύση. Δεν πρόκειται για εύκολο εγχείρημα, ωστόσο η εκλογή ενός προοδευτικού Τουρκοκύπριου ηγέτη δημιουργεί δυνατότητες που οφείλουμε να αξιοποιήσουμε. Απαιτείται εγκατάλειψη του μαξιμαλισμού, αποδοχή του κεκτημένου των συνομιλιών, πολιτική ειλικρίνεια και ρεαλισμός. Η επιλογή βρίσκεται στα χέρια μας.
Τέλος, τα γεγονότα στη Βενεζουέλα αποδεικνύουν ότι ο κόσμος που γνωρίζαμε δεν υπάρχει πια. Ο ιμπεριαλισμός επανεμφανίζεται ωμά, ως επιβολή της στρατιωτικής ισχύος και λεηλασία των πόρων των αδύναμων. Όσοι πιστεύουν ότι αυτή η λογική θα σταματήσει αλλού, πλανώνται. Για την Κύπρο, που στηρίζει την ύπαρξή της στα ψηφίσματα του ΟΗΕ, οι κίνδυνοι είναι υπαρξιακοί. Όποιος τους υποτιμά, αναλαμβάνει βαριά ιστορική ευθύνη.