Η Περιφρόνηση της Μπεμπέ

Αποχαιρετώ την Μπριζίτ Μπαρντό με το μουσικό θέμα της Καμίλ να παίζει σ’ ένα παλιό γραμμόφωνο. Το χαρακτηριστικό κριτς-κρατς της βελόνας θυμίζει τη φθαρτότητα των ανθρώπων και των πραγμάτων. Η μουσική του Ζορζ Ντελερού από την άλλη, μοιάζει να εξιστορεί με νότες ένα κόσμο άχρονο. Από αυτό τον κόσμο, τον άχρονο, αναδύεται η εικόνα της Μπεμπέ, ως άλλης Αφροδίτης.
Με κοιτάζει με τα σκούρα μπλε μάτια της, με τα μακριά, λιονταρίσια μαλλιά της περασμένα σε κορδέλα. Έχει ένα βλέμμα σαγηνευτικό, αλλά και απόμακρο. Δείχνει παράταιρη, καθώς κατεβαίνει τα σκαλοπάτια. Έρχεται από μιαν άλλη εποχή.
Αλήθεια, τι γυρεύει μια κινηματογραφική θεότητα, στον κόσμο των θνητών; Με αυτή τη σκέψη, βλέπω και ξαναβλέπω το «Le Mepris» (ε.τ. «Περιφρόνηση») του Ζαν Λικ Γκοντάρ. Προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσω την περίφημη ρήση του θεωρητικού Αντρέ Μπαζέν («το σινεμά αντικαθιστά το βλέμμα με ένα κόσμο ο οποίος ανταποκρίνεται στις επιθυμίες μας») καταλήγω πως η Μπεμπέ ήταν η ενσάρκωση αυτής της επιθυμίας. Μονάχα αυτή και η Μέριλιν Μονρόε.
Μια κινηματογραφική θεότητα
Όσοι είδαν τις Μονρόε και Μπαρντό στα «Niagara» και «Le Mepris» αντίστοιχα, θα έχουν διαπιστώσει πως η γοητεία τους ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας εξωτερικής ομορφιάς. Ειδικά ο Γκοντάρ, κατάφερε να αιχμαλωτίσει την άφθαρτη σαγήνη πίσω από το λαμπερό τους πρόσωπο, παραλληλίζοντάς την με την αλαβάστρινη καλλονή μιας αρχαίας θεάς. «Σε αγαπώ απόλυτα, τρυφερά, τραγικά», ομολογεί στην Καμίλ- Μπαρντό ο σύζυγός της Πολ (Μισέλ Πικολί).
Ανάλογη και η πεπερασμένη λατρεία μας για τις θηλυκές κινηματογραφικές θεότητες: πρώτα τις εκτινάσσει στην ουράνια σφαίρα κι έπειτα τις ωθεί στην αυτοκαταστροφή, τις σαρκάζει και τις συντρίβει. Τόσο η Μέριλιν, όσο και η Μπριζίτ, έζησαν τα πάντα γρήγορα, έντονα και παθιασμένα. Η πρώτη έφυγε νωρίς, η δεύτερη πλήρης ημερών, αν και μακριά από τη φωτεινότητα της οθόνης, κρυμμένη στα σκοτάδια, παρέα με τα σκυλιά της. Η υποχώρησή της από το κινηματογραφικό πάνθεον στη συνομοταξία των (ενίοτε ακροδεξιών) θνητών υπήρξε στην ουσία, ένας μικρός θάνατος.
Η στιγμή της «περιφρόνησης»
Ευτυχώς, είχε προηγηθεί η εκτίναξη που λέγαμε. Υπάρχει μια χαρακτηριστική σκηνή στην «Περιφρόνηση»: η Καμίλ-Μπαρντό βασίζει στην ταράτσα της επιβλητικής έπαυλης Μαλαπάρτε με φόντο τη θάλασσα του Κάπρι. Παραδομένη στο γαλάζιο, εκεί όπου το νερό αγγίζει τον ουρανό. Αλλά και όταν βρίσκεται ξαπλωμένη σε ένα άνοιγμα στα βράχια, μοιάζει σαν άγαλμα που ξεκουράζεται επάνω σε βάθρο φυσικό. Ένα σύντομο, λαμπερό διάλειμμα από την πρόσκαιρη ματαιότητα του ονείρου. Στην ταινία, εκείνος ο οποίος το κυνηγά είναι ο σεναριογράφος Πολ (Πικολί) κατά κάποιο τρόπο alter-ego του σκηνοθέτη.
Παρά τα όμορφα «σ’ αγαπώ», εκείνος υπηρετεί έναν άλλο θεό: εκείνον της πρόσκαιρης δόξας και του χρήματος. Το τελευταίο αντιπροσωπεύεται από τον Αμερικανό παραγωγό του φιλμ, τον οποίο υποδύεται ο Τζακ Πάλανς. Κυνικά, διεκδικεί την θεά από τον καλλιτέχνη-σύζυγο. Κι εκείνος, σαν υποτακτικός, του δίνει το ελεύθερο, αδιαφορώντας για την επικείμενη θυσία του άχρονου στον βωμό του προσωρινού. Είναι με αυτή του την πράξη που προκαλεί την περιφρόνηση της θεάς.
Το εμπόριο της «Πηνελόπης»
Καθώς η ταινία που γυρίζεται είναι η «Οδύσσεια», η πράξη του θα φέρει και τη μήνι του Ποσειδώνα. Ο Γκοντάρ δείχνει τον αρχαίο θεό να εκτοξεύει την αόρατη τρίαινά του προς το μέρος μας, το μέρος του θεατή. Με την ελεύθερη γραφή του «νέου κύματος» ανεβάζει το μυθιστόρημα του Αλμπέρτο Μοράβια σε άλλο επίπεδο, πέρα από τη μοιραία συζυγική κρίση και τη λεπτή ειρωνεία για τη βιομηχανία θεάματος.
Εκεί, στην θάλασσα του Κάπρι και στα φθαρμένα στούντιο της Τσινετσιτά, αποκαλύπτει την αιώνια σύγκρουση: Εμπόριο ή Τέχνη; Τετράδια του σινεμά, ή χάρτινες και ψηφιακές, σκανδαλοθηρικές φυλλάδες; Ξέρουμε την απάντηση του σκηνοθέτη. Είναι ταυτισμένη με το άλλο alter-ego στην ταινία: τον μαέστρο της μεγάλης οθόνης, Φριτς Λανγκ. Όπως ξέρουμε και την επιλογή του μνηστήρα-παραγωγού. Εκείνος βλέπει την Καμίλ-Μπαρντό, όχι ως θεά, ούτε ως Πηνελόπη, αλλά ως τρόπαιο. Θα υπογράψει την επιταγή όταν εκείνη και εκείνος συναινέσουν: κόσμος του Χόλιγουντ, κόσμος της αγοραπωλησίας.
Το λυκόφως των ειδώλων
Θυμάμαι μιαν άλλη ρήση, από την εποχή των φοιτητικών μου χρόνων, διά στόματος του σπουδαίου στιχουργού και δασκάλου, Κώστα Τριπολίτη: «Χρειαζόμαστε τα είδωλα. Και όταν πεθαίνουν τα είδωλα, αρχίζει η τρομοκρατία του πλήθους. Γιατί ο καθένας ειδωλοποιεί τον εαυτό του». Σκέφτομαι πως στην εποχή των δισεκατομμυρίων μικρών οθονών, της επίπλαστης εικονικής μας πραγματικότητας, οι Μπαρντό και οι Μέριλιν δεν είναι πια θεές. Βρίσκονται σε κάθε σπίτι. Με ένα «έξυπνο τηλέφωνο» φτιάχνουν τον δικό τους μύθο, μοιράζονται ιστορίες με άλλους θνητούς.
Ζούμε, λένε αντιηρωικές εποχές. Ακόμα και οι πόλεμοι που πληθαίνουν δεν έχουν πια ήρωες, παρά μόνο αριθμούς. Ζούμε το «λυκόφως των ειδώλων»: οι Μπαρντό, οι Μέριλιν, οι Ντελόν, οι Ρέντφορντ, οι Μαστρογιάννι, οι Καρντινάλε φεύγουν. Καθώς ακούγεται το κριτς-κρατς από τη βελόνα, είναι το τέλος εκείνου του κόσμου που θρηνωδεί η άχρονη μουσική του Ντελερού. Του «κόσμου της επιθυμίας μας», ο οποίος φανερώθηκε σαν αστραπή με το πρόσωπο μιας Μπεμπέ.
Ελεύθερα, 4.1.2026