Ιστορικές Διαδρομές: Η επιστροφή του Μακαρίου και ο κλάδος ελαίας – Μέρος 5ο

Η επιστροφή του Μακαρίου και ο κλάδος ελαίας
Η Τουρκία απειλεί σε περίπτωση επιστροφής του Μακαρίου, αντιδράσεις και από Ελλάδα
Μέρος 5ο
Του
Μιχάλη Μιχαήλ
Στο προηγούμενο σημείωμα εξετάσαμε τις εσωτερικές και διεθνείς παραμέτρους που εξηγούν την καθυστέρηση της επιστροφής του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο μετά τα γεγονότα του 1974.
Σε εσωτερικό επίπεδο καταγράφεται η έντονη αντίδραση των «εθνικόφρονων» και πραξικοπηματικών δυνάμεων, οι οποίες σε σύσκεψη στη Λευκωσία (5 Αυγούστου 1974) έκριναν «κλειστό» το θέμα επιστροφής του Μακαρίου, θεωρώντας ότι η παρουσία του θα οδηγούσε σε εμφύλια σύγκρουση.
Στη γραμμή αυτή κινήθηκε και ο φιλοπραξικοπηματικός Τύπος, με αιχμή τη «Μεσημβρινή», που αντιμετώπιζε την προεδρία Κληρίδη ως συνέχεια του πραξικοπήματος και απειλούσε με δυναμικές αντιδράσεις σε περίπτωση επιστροφής Μακαρίου.
Παράλληλα, αναπτύχθηκε έντονη δημοσιογραφική αντιπαράθεση μεταξύ φιλομακαριακών και ΕΟΚΑΒήτικων εφημερίδων, η οποία συνεχίστηκε και μετά την επιστροφή του.
Σε διεθνές επίπεδο, η Κύπρος βρισκόταν στο επίκεντρο του Ψυχρού Πολέμου και των ελληνοτουρκικών ανταγωνισμών.
Οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο αντιμετώπισαν τον Μακάριο με επιφύλαξη, ενώ ο Χένρι Κίσινγκερ θεωρούσε την επιστροφή του παράγοντα αποσταθεροποίησης, προκρίνοντας μια «διαχειρίσιμη» μεταβατική ηγεσία.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική αυτοσυγκράτησης του Μακαρίου και η καθυστέρηση πέντε μηνών στην επιστροφή του συνδέονταν άμεσα με την ανάγκη διατήρησης εσωτερικής και διεθνούς ισορροπίας.
Ο Κίσινγκερ προτρέπει τον Μακάριο να γίνει κυβερνήτης της Ελλάδας
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και μια αναφορά του Ουίλιαμ Κρόφορντ, ο οποίος διετέλεσε πρέσβης των ΗΠΑ στη Λευκωσία μετά τη δολοφονία του πρέσβη Ρότζερ Ντέιβις, τον Αύγουστο του 1974, ο οποίος ήταν παρών στη συνάντηση της 13ης Νοεμβρίου 1974 μεταξύ Μακαρίου και Κίσινγκερ, όπου ο τελευταίος είχε πει στον Μακάριο: «Μακαριότατε, θέλω να γνωρίζετε ότι έχουμε μεγάλο σεβασμό για σας, μακαριότατε. Μόνο που αισθανόμαστε, μακαριότατε, ότι είστε πολύ μεγάλος για το νησί σας. Αν το θέλατε, βέβαια, θα μπορούσατε, υποθέτω, να γίνετε Πρόεδρος ή Πρωθυπουργός της Ελλάδας οποτεδήποτε σας βόλευε. Υποθέτω ότι το μοναδικό πράγμα που θα μπορούσε να ενώσει όλους εκείνους τους Έλληνες πολιτικούς, μακαριότατε, θα ήταν η προοπτική να γίνετε Πρόεδρος της Ελλάδας ή Πρωθυπουργός»1.
Ο Μακάριος ωστόσο αρνήθηκε κάτι τέτοιο, προτιμώντας να επιστρέψει στην Κύπρο. Η αναφορά αυτή πιστοποιεί πως ούτε ο Χένρι Κίσινγκερ ήθελε τον Μακάριο να επιστρέψει στην Κύπρο. Αντιδράσεις όμως δεν υπήρξαν μόνο από πλευράς Κίσινγκερ. Υπήρξαν και από πλευράς Ελλάδας και όχι μόνο.
Ο Καραμανλής αντιδρά στην επιστροφή του Μακαρίου
Μια άγνωστη πτυχή της περιόδου αποκάλυψε σε άρθρο του στις 8 Δεκεμβρίου 2019 ο πρώην Πρόεδρος της Βουλής, Γιαννάκης Ομήρου2.
Αναφέρει μεταξύ άλλων ότι όταν ο Μακάριος έφτασε στην Αθήνα, «αποφάσισε να μιλήσει σε συλλαλητήριο στην Πλατεία Συντάγματος. Η απόφαση αυτή του Μακάριου φαίνεται να προκάλεσε τη δυσφορία του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή».
Σύμφωνα με τον τότε πρέσβη της Κύπρου στην Αθήνα, Νίκο Κρανιδιώτη, όταν διάφορα σωματεία και οργανώσεις ετοιμάζονταν να υποδεχθούν τον Μακάριο: «Ενθυμούμαι ότι ήταν αργά το βράδυ της 26ης Νοεμβρίου όταν με πήρε τηλέφωνο ο Πρωθυπουργός και σε ύφος οξύ μου είπε: ‘‘Πληροφορούμαι ότι εγκαταστήσατε μεγάφωνα στην Πλατεία Συντάγματος και ετοιμάζετε υποδοχή. Να σταματήσετε αμέσως. Δεν είμαστε για πανηγύρια’’. Πρόσθεσε και άλλα πολλά που έδειχναν βαθύτατη αποδοκιμασία και δυσαρέσκεια».
Κομμουνιστές και συμμορίτες!
Ο Γ. Ομήρου σημειώνει επίσης την προσωπική του εμπειρία γράφοντας ότι «ο τότε αστυνομικός διευθυντής Αθηνών, ο διαβόητος Καραθανάσης, μας κάλεσε και μας απηύθυνε αυστηρή προειδοποίηση, να αποφύγουμε έντονες εκδηλώσεις και συνθήματα κατά την υποδοχή. Όταν δε φτάσαμε, μετά από πορεία από την ΕΦΕΚ στην Πλατεία Συντάγματος, ο Καραθανάσης μάς προειδοποίησε να μη χρησιμοποιήσουμε τους φορητούς τηλεβόες που μεταφέραμε, για εκφώνηση συνθημάτων, λέγοντάς μας τα εξής: “Μην τολμήσετε να χρησιμοποιήσετε αυτές τις ντουντούκες. Αυτές τις ντουντούκες τις χρησιμοποιούσαν μόνο οι κομμουνιστές στο συμμοριτοπόλεμο”».
Η Τουρκία απειλεί με τρίτο γύρο και τερματισμό συνομιλιών
Ένα σημείο που όσοι ασχολούνται με το θέμα της επιστροφής του Μακαρίου και το γιατί καθυστέρησε είναι και η στάση της Τουρκίας, η οποία σπανιότατα αναφέρεται.
Στο χορό εναντίον της επιστροφής του Μακαρίου μπήκε και η Άγκυρα, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα του ελληνοκυπριακού Τύπου του Δεκεμβρίου του 1974, δηλαδή παραμονές της επιστροφής του Μακαρίου στην Κύπρο.
Παίρνοντας ημερομηνιακά τα δημοσιεύματα ελληνοκυπριακού Τύπου του Δεκεμβρίου 1974, λίγες μέρες πριν την επιστροφή του Μακαρίου, η Τουρκία απειλούσε να διακόψει τις συνομιλίες αν επέστρεφε ο Μακάριος.
Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα αρχεία των εφημερίδων στην ιστοσελίδα του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών, το πρώτο δημοσίευμα με τις απειλές της Τουρκίας δημοσιεύθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1974 στις εφημερίδες της ΕΟΚΑ Β’, «Μεσημβρινή» και «Πατρίς».
Η «Μεσημβρινή» στην 4η (τελευταία σελίδα) δημοσίευσε την είδηση κάτω από τον τίτλο: «Διά χθεσινού τελεσιγράφου των, απειλούν με τρίτον γύρον οι Τούρκοι, εάν επανέλθη ο Μακάριος». Στο κείμενο της είδησης αναφέρει ότι η Τουρκία, εκμεταλλευόμενη την εμμονή του Μακαρίου να επιστρέψει στην Κύπρο, προειδοποίησε με τελεσίγραφο την Ελλάδα ότι η επάνοδος του Μακαρίου θα σημαίνει την ανάληψη νέων στρατιωτικών επιχειρήσεων στην Κύπρο. Πρόσθετε ότι «διά του ιδίου τελεσιγράφου, το οποίον επεδόθη προς τον εν Αγκύρα Έλληνα Πρεσβευτήν κ. Κοσμαδόπουλον, υπό του Γενικού Γραμματέως του Τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών, υπογραμμίζεται επίσης ότι επάνοδος του Μακαρίου εις Κύπρον δεν σημαίνει και τον τερματισμόν των συνομιλίων δι’ εξεύρεσιν ειρηνικής λύσεως του Κυπριακού».
Παράλληλα, η «Πατρίς», επίσης στην 4η σελίδα, δημοσίευε την είδηση κάτω από τον τίτλο: «Τάσσονται κατά της επιστροφής Μακαρίου εις Κύπρον, Επιμένουν οι Τούρκοι, θα γίνει πρόξενος επεισοδίων, λέγουν».
Το δημοσίευμα είναι παρόμοιο με αυτό της «Μεσημβρινής», αλλά προσθέτει την πληροφορία ότι νωρίτερα συνήλθε το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας της Τουρκίας το οποίο συζήτησε το θέμα της επιστροφής του Μακαρίου και ότι «ομιλών προς τους δημοσιογράφους ο Πρωθυπουργός της Τουρκίας, κ. Ιρμάκ, είπεν ότι “ένεκα των προσφάτων εξελίξεων δεν θα χαλαρωθή η στάσις της Τουρκίας προς το Κυπριακόν με την επιστροφήν του Μακαρίου”».
Η εφημερίδα «Αλήθεια» της 3ης Δεκεμβρίου 1974 δίνει περισσότερη ενημέρωση, αναφέροντας σε δύο δημοσιεύματα της πρώτης σελίδας ότι σε απόφαση του τουρκικού Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, τα τουρκικά στρατεύματα εισβολής βρίσκονται σε ετοιμότητα σε αναμονή της επιστροφής του Μακαρίου. Αναφέρεται επίσης σε δύο τουρκικά σχέδια για πλήγματα σε άλλες περιοχές της ελεύθερης Κύπρου και αποκοπή της Λευκωσίας.
Αναφέρεται επιπλέον σε πληροφόρηση ότι ο Ρ. Ντενκτάς συνομιλώντας με ξένο διπλωμάτη, του ανέφερε ότι οι Τούρκοι θα ανακηρύξουν κράτους. Στο δεύτερο δημοσίευμα αναφέρεται στο τελεσίγραφο της Τουρκίας προς την Ελλάδα και τις απειλές σε περίπτωση επιστροφής του Μακαρίου.
Παρόμοιες αναφορές διαβάζουμε και στην εφημερίδα «Η Μάχη» της ίδιας ημερομηνίας.
Στην 4η σελίδα υπάρχει δημοσίευμα με τον τίτλο «Η Τουρκία προειδοποίησε και τας χώρας του ΝΑΤΟ, περί υπάρξεως δυσμενών εξελίξεων εάν επιστρέψη ο Μακάριος».
Η αντίδραση Μακαρίου και Κληρίδη
Η εφημερίδα «Χαραυγή» της 3ης Δεκεμβρίου 1974 δημοσιεύει αντίδραση του Προέδρου Μακαρίου από την Αθήνα. «Τις επανειλημμένες δηλώσεις Τούρκων επισήμων εναντίον του ο Μακαριότατος τις εχαρακτήρισε ως ‘‘προσπάθειαν μη επανόδου μου’’ και σε παρατήρηση αν αυτές σημαίνουν ότι θα σκληρυνθεί η τουρκική στάση, είπε: ‘‘Δεν νομίζω ότι υπάρχουν περιθώρια για να γίνει σκληροτέρα’’. Σε σχέση με τις φήμες ότι η κυβέρνηση της Άγκυρας επεδίωξε χθες το πρωί στο προξενείο της Ελλάδος διακοίνωση κατά της επανόδου του Μακαρίου, ο Πρόεδρος παρατήρησε:
‘‘Εάν εδόθη τοιαύτη διακοίνωσις, σημαίνει ότι μεταξύ των Τούρκων επικρατεί η εντύπωση ότι θα προκληθούν μετά την επάνοδό μου ταραχαί. Και πρέπει τούτο να διαψευσθεί, εν τη εννοία να μη συμβή ο,τιδήποτε’’».
Αντίδραση υπήρξε και από πλευράς του προεδρεύοντος, Γλαύκου Κληρίδη, από την Αθήνα. «Δεν είναι δίκαιη θέση. Πρέπει να αναμένουν να δουν, όταν θ’ αρχίσουμε διαπραγματευόμενοι την ουσία του προβλήματος, κατά τρόπο εποικοδομητικό και πάνω σε βάση που μπορεί να δώσει λύση στο πρόβλημα. Οποιαδήποτε κρίση ή συμπέρασμα σ’ αυτό το στάδιο, θα ήταν πρόωρα, κατά τη γνώμη μου. Για να επιτευχθεί συμφωνία χρειάζεται ευελιξία και λογική προσέγγιση κι από τις δύο πλευρές».
Με βάση όσα κατατέθηκαν στο προηγούμενο και στον παρόν σημείωμα, έχουμε την άποψη ότι απαντάται το γιατί ο Μακάριος δεν επέστρεψε νωρίτερα στην Κύπρο. Οι ΗΠΑ, η Ελλάδα και η Τουρκία επιδίωξαν να αποτρέψουν την επιστροφή Μακαρίου με πρόσχημα το φόβο για αποσταθεροποίηση στην Κύπρο.
Όμως δεν ήταν μόνο αυτοί οι λόγοι, αφού σ’ αυτούς θα πρέπει να προστεθούν και οι έντονες ενστάσεις του «εθνικόφρονος» κόσμου της Κύπρου που αντιδρούσε έντονα στο ενδεχόμενο επιστροφής του Μακαρίου στην Κύπρο, όπως θα δούμε στα σημειώματα που θα ακολουθήσουν.
1Μ. Δρουσιώτη, «Οι συναρπαστικοί διάλογοι Μακαρίου – Κίσινγκερ», https://www.makarios.eu/cgibin/hweb?-A=3766&-V=history
2 Γ. Ομήρου, «Αντιδράσεις και δυσφορία για την επιστροφή του Μακαρίου», https://dialogos.com.cy/antidraseis-kai-dysforia-gia-tin-epistrofi-toy-makarioy/