Κύπρος: Οδηγός έξυπνης επιβίωσης

Τι κοινό έχουν η Κύπρος, η Ταϊβάν και η Γροιλανδία; Μάλλον τα τρία αυτά νησιά, ανεξαρτήτως μεγέθους, τα συνδέει μια γεωπολιτική αλήθεια.
Τη μοίρα τους την καθορίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο η γεωγραφία. Η γεωγραφική θέση, όπως έχει αποδείξει η Ιστορία, είναι συχνά πιο ισχυρή από τη δημοκρατική βούληση, το διεθνές δίκαιο ή τις προθέσεις των λαών. Μιλάμε για 3 νησιά με μικρούς ή μεσαίους πληθυσμούς αλλά με τεράστια γεωπολιτική σημασία. Δεν καθορίζουν οι ίδιοι την παγκόσμια ατζέντα αλλά βρίσκονται αναπόφευκτα στο επίκεντρό της.
Η γεωγραφία ως πεπρωμένο
Η Κύπρος, με πληθυσμό ενός εκατομμυρίου ανθρώπων, βρίσκεται στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων. Όποιος ελέγχει το έδαφός της μπορεί να ελέγχει θαλάσσιες και εναέριες οδούς που συνδέουν την Ευρώπη με τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Δεν είναι τυχαίο ότι επί αιώνες αποτέλεσε αντικείμενο διεκδίκησης αυτοκρατοριών, ούτε ότι σήμερα φιλοξενεί ξένες στρατιωτικές βάσεις και παραμένει διχοτομημένη.
Η Ταϊβάν, από την άλλη, είναι ο ακρογωνιαίος λίθος ασφάλειας στην Ανατολική Ασία για τη Δύση. Με 23 εκατ. πληθυσμό, βρίσκεται πάνω στην «πρώτη αλυσίδα νήσων» που περιορίζει την άνετη ναυτική πρόσβαση της Κίνας στον Ειρηνικό. Αν η Ταϊβάν χαθεί από τον έλεγχο της Δύσης, αλλάζει ριζικά η ισορροπία ισχύος στην Ασία και πιθανόν στον κόσμο, με πρώτη πιθανή απώλεια την Αυστραλία.
Η Γροιλανδία, τέλος, δεσπόζει στην Αρκτική. Εκεί όπου η κλιματική αλλαγή ανοίγει νέους θαλάσσιους δρόμους, αποκαλύπτει ορυκτό πλούτο και επαναφέρει τον ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων. Όποιος ελέγχει τη Γροιλανδία, η οποία έχει περίπου 56.000 κατοίκους, αποκτά τεράστιες εκτάσεις γης σε περίπτωση που η κλιματική αλλαγή μετατρέψει σε ακατοίκητες άλλες περιοχές του πλανήτη και δίνει χώρο για την ανέγερση των μελλοντικών τουριστικών θερέτρων του πλανήτη.
Κυριαρχία χωρίς απόλυτο έλεγχο
Μιλάμε με λίγα λόγια για τρία νησιά που διέπονται από μια κοινή πραγματικότητα, αφού η θέση τους τα καθιστά πολύ πιο σημαντικά απ’ ό,τι θα επέτρεπε το πληθυσμιακό τους μέγεθος.
* Η Κύπρος είναι διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά δεν ασκεί πλήρη κυριαρχία στο έδαφός της. Ένα μέρος της βρίσκεται υπό στρατιωτική κατοχή, ενώ στο υπόλοιπο λειτουργούν κυρίαρχες ξένες βάσεις, με προοπτική να γίνουν ακόμα περισσότερες. Η κυριαρχία της είναι νομικά ακέραιη αλλά πολιτικά και στρατιωτικά περιορισμένη.
* Η Ταϊβάν διαθέτει κρατική υπόσταση, αφου έχει εκλεγμένη κυβέρνηση, στρατό και οικονομία υψηλής τεχνολογίας. Ως κράτος βρίσκεται υπό αίρεση. Η Ταϊβάν, ως Δημοκρατία της Κίνας με επικεφαλής τον Τσανγκ Κάι-Σεκ, αποβλήθηκε από τον ΟΗΕ στις 25 Οκτωβρίου 1971 με βάση το Ψήφισμα 2758. Με βάση το ίδιο ψήφισμα αναγνωρίστηκε η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας του Μάο Τσε Τουγκ, με πρωτεύουσα το Πεκίνο, ως ο μόνος νόμιμος εκπρόσωπος της Κίνας στον ΟΗΕ. Εκτοτε η Κίνα διεκδικεί την Ταιβάν ως δικό της έδαφος.
* Η Γροιλανδία απολαύει εκτεταμένη αυτονομία αλλά δεν είναι κυρίαρχο κράτος. Οι κρίσιμες αποφάσεις για την άμυνα και την εξωτερική πολιτική λαμβάνονται αλλού. Οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται από τη Δανία, ενώ οι ΗΠΑ διαθέτουν στην περιοχή στρατιωτική βάση. Παρά τη βούληση μεγάλου μέρους του πληθυσμού για μεγαλύτερη ανεξαρτησία, η γεωπολιτική πραγματικότητα λειτουργεί σαν φρένο. Η Γροιλανδία έχει έκταση περίπου 2.166.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα και είναι 236 φορές μεγαλύτερη από την Κύπρο.
Και στις τρεις περιπτώσεις, η κυριαρχία είναι σχετική έννοια. Υπάρχει αλλά δεν είναι απόλυτη. Ορίζεται από συσχετισμούς ισχύος που ξεπερνούν τα όρια των νήσων.
Στην Κύπρο, οι μεγάλες δυνάμεις δεν ρώτησαν όταν εγκαθίδρυσαν στρατιωτικές βάσεις ή όταν αποδέχθηκαν επί δεκαετίες το status quo της κατοχής. Στην Ταϊβάν, οι μεγάλες δυνάμεις δεν ρωτούν όταν μετατρέπουν το νησί σε κόμβο της στρατηγικής τους απέναντι στην Κίνα. Στη Γροιλανδία, δεν ρωτούν αφού τη θεωρούν κρίσιμο κρίκο της αρκτικής άμυνας.
Οι πόροι ως ευλογία και κατάρα
Η Κύπρος ανακάλυψε υδρογονάνθρακες το 2011 και βρέθηκε στο επίκεντρο νέων ανταγωνισμών. Εκτοτε δεν κατάφερε να τους αξιοποιήσει. Η Ταϊβάν ελέγχει την καρδιά της παγκόσμιας βιομηχανίας ημιαγωγών και αντέχει την πίεση της Κίνας λόγω της στήριξης των ΗΠΑ. Η Γροιλανδία διαθέτει σπάνιες γαίες και ορυκτά κρίσιμα για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, με τις ΗΠΑ να διεκδικούν είτε να την αγοράσουν από τη Δανία είτε να την προσαρτήσουν διά της βίας.
Οι πόροι ως ευλογία προσφέρουν πολλές ευκαιρίες. Ως κατάρα δημιουργούν εξαρτήσεις, πιέσεις, παρεμβάσεις. Κάθε στρατηγικός πόρος μετατρέπει τον τόπο που τον φιλοξενεί σε πεδίο ανταγωνισμού.
Το μάθημα των τριών νησιών
Η σύγκριση Κύπρου, Ταϊβάν και Γροιλανδίας αποκαλύπτει μια σκληρή αλήθεια. Ότι, στον 21ο αιώνα, το διεθνές σύστημα διέπεται από έναν ρεαλισμό τον οποίον κάποιοι ονομάζουν και κυνισμό. Το διεθνές δίκαιο υπάρχει αλλά λειτουργεί μέσα στα όρια που θέτει η ισχύς. Η αυτοδιάθεση αναγνωρίζεται αλλά δεν εφαρμόζεται πλήρως.
Για την Κύπρο, το δίδαγμα είναι κρίσιμο. Δεν είναι μοναδική περίπτωση, ούτε «εξαίρεση» της Ιστορίας. Ανήκει σε μια κατηγορία περιοχών που βρίσκονται στο επίκεντρο παγκόσμιων ανταγωνισμών. Η στρατηγική της επιβίωση δεν μπορεί να βασίζεται σε ευχές αλλά σε ρεαλισμό, συμμαχίες και κατανόηση της γεωπολιτικής της θέσης.
Πώς θα επιβιώσει η Κύπρος;
Η Κύπρος, η Ταϊβάν και η Γροιλανδία μάς θυμίζουν ότι ο κόσμος δεν είναι δίκαιος αλλά δομημένος πάνω στην ισχύ. Σε έναν τέτοιο κόσμο έμπλεο κυνισμού, ο οποίος μετά την εκλογή Τράμπ δεν μακιγιάρεται, ούτε κρύβεται, πώς θα μπορούσε να επιβιώσει η Κύπρος;
Κατ αρχάς, είναι επιτακτική ανάγκη κάποιοι να αντιληφθούν ότι η Κύπρος έχει θέμα επιβίωσης. Αν κρίνουμε από υπερφίαλες δηλώσεις, εύηχα συνθήματα και θορυβώδεις παρελάσεις, δεν είναι λίγοι αυτοί που πιστεύουν ότι εμείς οι Κύπριοι από μόνοι μας θα μπορούσαμε να λύσουμε και μάλιστα διά της πυγμής όλα μας τα προβλήματα. Αν βέβαια αποδεχθούμε το πλαίσιο που περιγράψαμε, ότι δηλαδή η γεωγραφία δεν αλλάζει και οι μεγάλες δυνάμεις προηγούνται του δικαίου όταν διακυβεύονται ζωτικά τους συμφέροντα, τότε η ρεαλιστική στρατηγική για την Κύπρο δεν μπορεί να είναι συναισθηματική, ούτε ιδεολογική αλλά πολυεπίπεδη, ευέλικτη, μακρόπνοη και κυρίως ρεαλιστική. Τί θα μπορούσε να αποτελεί μια ρεαλιστική προσέγγιση, όχι κατ' ανάγκη ιδανική αλλά βιώσιμη για την Κύπρο;
1. Στρατηγική ουδετερότητα με δυτικό προσανατολισμό. Η Κύπρος δεν μπορεί να γίνει στρατιωτική δύναμη. Μπορεί όμως να γίνει απαραίτητη. Η πολιτική της κυβέρνησης Χριστοδουλίδη δεν είναι λανθασμένη αφού θέλει την Κύπρο ενεργό μέλος της ΕΕ με κοινή άμυνα και ενεργειακή ασφάλεια.
2. Εκεί που φαίνεται να αποτυγχάνει ή έστω να μην πείθει είναι να στέλλει το αξιόπιστο μήνυμα ότι τηρεί μια λειτουργική ουδετερότητα έναντι περιφερειακών συγκρούσεων. Αποφεύγοντας δηλαδή μια ρητορική που την εντάσσει σε «μέτωπα», είτε αυτό ονομάζεται αντιτουρκικό ή αντιρωσικό ή φιλοουκρανικό ή φιλοεβραϊκό.
3. Το μήνυμα της Κύπρου πρέπει να είναι σαφές. Δεν μπόρεί να αποτελεί απειλή για κανέναν, πρέπει να μετατραπεί σε κόμβο σταθερότητας και οφείλει να στέλνει το μήνυμα ότι είναι πιο χρήσιμη ειρηνική παρά εχθρική. Αν αυτή η θέση εμπεδωθεί, τότε, κάθε προσπάθεια αποσταθεροποίησης της Κύπρου, όπως θα συνέβαινε, π.χ., με τη Σιγκαπούρη, θα προκαλούσε κόστος σε αυτόν που θα τολμούσε να το επιχειρήσει.
Πόσο αναγκαία;
Η Κύπρος ειδικότερα μπορεί να καταστεί αναγκαία και χρήσιμη για την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου σε πολλά επίπεδα:
* Διά της λειτουργίας μιας πανεπιστημιακής σχολής υψηλού επιπέδου η οποία να στηρίζει τη χώρα μας σε συνεργασία με το ΥΠΕΞ ως κέντρο σπουδών και διπλωματίας στην Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρειο Αφρική. Η Κύπρος θα πρέπει να λειτουργεί ως κέντρο που προάγει τον διάλογο, τις διαμεσολαβήσεις και την οργάνωση ανθρωπιστικών αποστολών. Απαιτούνται προς αυτή την κατεύθυνση καλύτερες υποδομές πολιτικής προστασίας, εκκενώσεων και ανθρωπιστικής βοήθειας.
* Η Κύπρος έχει αλλά χρειάζεται μεγαλύτερη εξειδίκευση σε διεθνές ναυτιλιακό, ενεργειακό και τεχνολογικό δίκαιο. Όσο πιο «αναγκαία» γίνεται η Κύπρος τόσο δυσκολότερα παρακάμπτεται. Σε γενικές γραμμές χρειάζεται να κτίσει μια οικονομία ανθεκτικότητας και όχι ευκαιριακού πλουτισμού. Η ευημερία δεν πρέπει να στηρίζεται σε ευάλωτους τομείς, όπως υπήρξε το ΚΕΠ. Ήδη η μετατόπιση από το μοντέλο του εύκολου χρήματος ξεκίνησε και πρέπει να κινηθεί πολύ πιο γρήγορα σε τομείς όπως η τεχνολογία, η Εκπαίδευση, η πράσινη ενέργεια και η ναυτιλία που αποτελούν ένα επιχειρείν υψηλής προστιθέμενης αξίας.
* Η Κύπρος χρειάζεται περισσότερη διαφάνεια και κράτος δικαίου ως στρατηγικό πλεονέκτημα και όχι ως ηθική πολυτέλεια. Η δημοκρατία δεν επιβιώνει χωρίς οικονομική αξιοπιστία και, κυρίως, δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς γρήγορη απόδοση δικαιοσύνης.
* Απαιτείται η επίδειξη ρεαλισμού στο Κυπριακό. Θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι αναζητούμε λύση που μειώνει τους κινδύνους και όχι την τέλεια λύση. Δεν μπορούμε να αποδεχτούμε βέβαια την οποιαδήποτε λύση, αν διατηρούνται στρατεύματα εισβολής στη χώρα, αν επιτρέπονται μονομερείς επεμβάσεις εγγυητριών χωρών. Από την άλλη, το Κυπριακό δεν λύνεται με ηθικούς όρους αλλά με εξισορρόπηση κινδύνων, έχοντας κατά νου ότι μια «άδικη αλλά λειτουργική» λύση είναι προτιμότερη από μια «δίκαιη αλλά μη βιώσιμη».
Συμπέρασμα
Η πιο ρεαλιστική στρατηγική για την Κύπρο δεν είναι η «ηρωική αντίσταση», ούτε η «άνευ όρων προσαρμογή». Είναι η έξυπνη επιβίωση. Σε έναν κόσμο όπου το δίκαιο ακολουθεί την ισχύ, η Κύπρος μπορεί να επιβιώσει με ευημερία και δημοκρατία μόνο αν μετατρέψει τη γεωγραφική της ευαλωτότητα σε στρατηγική χρησιμότητα.