«Μνήμη - Παρόν - Μετά»|Κώστας Σιλβέστρος: Μια στιγμή συνένωσης, αντίβαρο στον διχασμό

Γράφει η Μαρία Γεωργίου και η Χριστοθέα Ιακώβου
Πριν από 14 χρόνια, το καλοκαίρι του 2012, η εικόνα της Κύπρου ταξίδευε στην Ευρώπη μέσα από το Αρχαίο Θέατρο του Κουρίου. Τότε, με φόντο το ηλιοβασίλεμα και τη θάλασσα της Λεμεσού, η τελετή έναρξης της πρώτης κυπριακής προεδρίας της ΕΕ αντλούσε το αφήγημά της από τη λαϊκή παράδοση και τη μουσική κληρονομιά του τόπου, με πρωταγωνίστρια τη Συμφωνική Ορχήστρα Κύπρου. Στις 7 Ιανουαρίου 2026, το σκηνικό αλλάζει. Η καρδιά της διοργάνωσης μεταφέρεται στην Κεντρική Σκηνή του ΘΟΚ, «Εύης Γαβριηλίδης», σε μια στιγμή που το κρατικό μας θέατρο καλείται να στεγάσει μια διαφορετική, πιο σύγχρονη, σύνθετη και ίσως πιο θαρραλέα αφήγηση.
Σε εκείνη την πρώτη προσπάθεια, του 2012, πρέπει να πούμε ότι, η Κύπρος αναλάμβανε το πηδάλιο εν μέσω μιας ασφυκτικής οικονομικής πίεσης στην Ευρώπη. Φέτος, μια δεκαετία και κάτι περισσότερο, οι συνθήκες είναι διαφορετικές και οι προσδοκίες είναι σαφώς υψηλότερες, με το κοινό, εντός και εκτός Κύπρου, να αναμένει να παρακολουθήσει μια τελετή που να συνομιλεί με τη σημερινή ταυτότητα του νησιού, τόσο σε καλλιτεχνικό όσο και σε πολιτιστικό επίπεδο.
Ο άνθρωπος που βρίσκεται στο τιμόνι της καλλιτεχνικής διεύθυνσης της τελετής έναρξης για την ανάληψη της προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ από την Κύπρο, φαίνεται πως δεν επιλέγει την εύκολη οδό της νοσταλγίας. Ο σκηνοθέτης και ηθοποιός, Κώστας Σιλβέστρος, συνθέτει μια πολυεπίπεδη αφήγηση, ενορχηστρώνοντας μια ομάδα που ξεπερνά τους 100 εργαζόμενους του πολιτισμού προκειμένου να προβληθεί ο πολιτιστικός μας πλούτος όχι ως ένα απολιθωμένο έκθεμα, αλλά ως ένας οργανισμός που αναπνέει, πονά και παραμένει με μια ανοιχτή πληγή, το Κυπριακό, χωρίς ωστόσο να έχει σταματήσει ποτέ να μεγαλώνει και να εξελίσσεται.
Τρεις μόνο μέρες πριν την τελετή έναρξης, ο Σιλβέστρος μιλά στο «Π» για μια μεγαλεπήβολη παραγωγή που σχεδιάζεται και στήνεται εδώ και περίπου έναν χρόνο. Εξηγεί, ακόμη, τις τρεις έννοιες που συνυπάρχουν στον τίτλο της εκδήλωσης, «Μνήμη - Παρόν - Μετά», οι οποίες μετουσιώνονται σε τρία επεισόδια που ξεδιπλώνονται στη συμπυκνωμένη διάρκεια των 60 λεπτών της τελετής. Πρόκειται για τρεις πράξεις που φιλοδοξούν να αποτυπώσουν την κυπριακότητα του παρελθόντος και του σήμερα, αλλά και να αποτελέσουν ένα άνοιγμα προς το αύριο, αφήνοντας φυσικά ένα εντυπωσιακό στίγμα για την έναρξη αλλά και τη συνέχεια της κυπριακής προεδρίας.
Αρχικά, τι σηματοδοτεί για εσένα η τελετή έναρξης της ανάληψης της προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ;
Η τελετή έναρξης για εμένα δεν είναι απλώς ένα επίσημο ξεκίνημα μιας θεσμικής περιόδου· αλλά μια συμβολική πράξη αυτογνωσίας και προβολής της χώρας μας ως μέλος της ευρωπαϊκής κοινότητας. Στόχος είναι να αποτελέσει μια ολοκληρωμένη καλλιτεχνική πρόταση, όπου η ιστορική εμπειρία της Κύπρου, η σύνθετη σημερινή της πραγματικότητα και το βλέμμα προς το μέλλον να συνυπάρχουν σε έναν διάλογο με την Ευρώπη, μέσα από τη γλώσσα της τέχνης.
«Μνήμη - Παρόν - Μετά». Τι συμβολίζουν οι τρεις έννοιες που συνυπάρχουν στον τίτλο;
Το καλλιτεχνικό μέρος της τελετής θα χωρίζεται σε τρία σύντομα επεισόδια τα οποία θα έχουν ως αφετηρία το έργο ενός Κύπριου εικαστικού. Οι τίτλοι των τριών αυτών επεισοδίων είναι «Μνήμη - Παρόν - Μετά».
Η πρώτη πράξη, η «Μνήμη», θα είναι βασισμένη στη συλλογική και ιστορική εμπειρία του τόπου. Το «Παρόν» αποτυπώνει τη σημερινή Κύπρο: μια ευρωπαϊκή κοινωνία σε συνεχή κίνηση, μα την ίδια ώρα βαθιά τραυματισμένη. Το «Μετά» είναι το άνοιγμα προς το μέλλον, η δυνατότητα μετασχηματισμού και συνύπαρξης.
Πώς το έργο ενός Κύπριου εικαστικού λειτουργεί ως αφετηρία για τα τρία επεισόδια και με ποιο τρόπο συνδέεται με τις θεματικές τους [μνήμη, παρόν, μέλλον];
Ουσιαστικά, δεν πρόκειται για το έργο ενός Κύπριου εικαστικού, αλλά τριών. Τρία διαφορετικά έργα, από τρεις εικαστικούς που ανήκουν σε τρεις διαφορετικές γενιές, λειτουργούν ως αφετηρία και έμπνευση για τα τρία σύντομα επεισόδια της τελετής.
Το πρώτο έργο, από το οποίο ξεκινά αυτό το ταξίδι της μνήμης και της ιστορίας, ανήκει σε έναν σπουδαίο δημιουργό της σύγχρονης κυπριακής τέχνης, με 60 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας και έργα που παρουσιάζονται μέχρι σήμερα τόσο στην Κύπρο όσο και στο εξωτερικό. Ο δημιουργός αυτός μας τίμησε ανταποκρινόμενος στο κάλεσμά μας και δημιούργησε αποκλειστικά για την τελετή μια νέα, προσωπική του προσέγγιση της Αφροδίτης, την οποία θα παρουσιάσει ο ίδιος επί σκηνής.
Οι άλλοι δύο καλλιτέχνες, που αποτελούν την αφετηρία για τις επόμενες δύο πράξεις, ανήκουν σε νεότερες γενιές και εκπροσωπούν πιο σύγχρονες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης.
Ποια κυπριακά στοιχεία θα έλεγες ότι ενσωματώθηκαν πέραν του Κυπριακού προβλήματος;
Στοιχεία όπως η θάλασσα, η ιστορία, αλλά και ο σύγχρονος ιλιγγιώδης τρόπος ζωής, ο οποίος διακόπτεται από το ποίημα ενός λαϊκού μας ποιητή που μας υπενθυμίζει τη βάση και τον πυρήνα της ύπαρξής μας. Παράλληλα, η ομορφιά της κυπριακής φύσης αποτυπώνεται μέσα από ένα στοιχείο που συναντούσα συνεχώς μπροστά μου τις ημέρες που διαμόρφωνα την πρόταση και ένιωσα πως έπρεπε οπωσδήποτε να ενταχθεί. Πιστεύω ότι ίσως αυτό το στοιχείο θα αποτελέσει και σήμα κατατεθέν της τελετής.
Πώς ξεκίνησε το ταξίδι, από τις πρώτες σκέψεις, στον σχεδιασμό μέχρι και τις τελευταίες πρόβες; Τι κρατάς από όλο αυτό το ταξίδι;
Οι πρώτες σκέψεις καταγράφηκαν ήδη από τη στιγμή που κλήθηκα να καταθέσω την πρόταση, περίπου έναν χρόνο πριν. Πολλά από τα βασικά στοιχεία υπήρχαν ήδη εκεί. Όταν ενημερώθηκα ότι η πρόταση επιλέχθηκε, ξεκίνησε ο ουσιαστικός προγραμματισμός και το στήσιμο της τελετής, μια διαδικασία που διήρκεσε συνολικά δέκα μήνες.
Μέσα σε αυτό το διάστημα ξεκινήσαμε κυριολεκτικά από το μηδέν: συναντήσεις με όλους τους καλλιτέχνες, προετοιμασία κάθε ομάδας ξεχωριστά, δημιουργία νέων μουσικών θεμάτων που απαιτούσαν απόλυτο συντονισμό με τους χορευτές και τα σκηνικά δρώμενα, καθώς όλη η μουσική της τελετής θα εκτελεστεί ζωντανά από κλιμάκιο της Συμφωνικής Ορχήστρας Κύπρου. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε έρευνα σε συνεργασία με το Αρχαιολογικό Μουσείο για την επιλογή ιστορικών εκθεμάτων, κατασκευές σκηνικών, δημιουργία κοστουμιών σε συνεργασία με το Κέντρο Χειροτεχνίας, ακροάσεις, επιλογές ποιημάτων, παραγωγή όλων των οπτικών στοιχείων [visuals], καθώς και ο τεχνικός συντονισμός με τον ΘΟΚ και το ΡΙΚ.
Όλα αυτά έγιναν σε στενή και συνεχή συνεργασία με τη Γραμματεία της Κυπριακής Προεδρίας, το Τμήμα Σύγχρονου Πολιτισμού του Υφυπουργείου και το ΓΤΠ, με εβδομαδιαίες συναντήσεις. Ήταν μια ιδιαίτερα απαιτητική περίοδος, με έντονες εναλλαγές συναισθημάτων. Τώρα που τα βλέπω όλα να παίρνουν τη θέση τους πάνω στη σκηνή, τα συναισθήματά μου είναι πραγματικά απερίγραπτα. Αυτό που κρατώ περισσότερο είναι η επαφή με τους ανθρώπους και η δύναμη της συλλογικής προσπάθειας να δημιουργήσουμε κάτι όμορφο για τη χώρα μας. Μια στιγμή συνένωσης, σε έναν κόσμο που μας ωθεί ολοένα και περισσότερο προς τον διχασμό.
Ποιος ήταν ο ρόλος του Υφυπουργείου Πολιτισμού σε όλο αυτό το εγχείρημα;
Το Υφυπουργείο Πολιτισμού, ως ένας εκ των βασικών συνδιοργανωτών της τελετής, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην υλοποίηση της παραγωγής, στηρίζοντας ουσιαστικά το καλλιτεχνικό όραμα από την πρώτη στιγμή. Στο Τμήμα Σύγχρονου Πολιτισμού του Υφυπουργείου, καθώς και στη Γραμματεία της Κυπριακής Προεδρίας, είχαμε τη χαρά να συνεργαστούμε με εξαιρετικές γυναίκες λειτουργούς, επικεφαλής του πολιτιστικού προγράμματος της προεδρίας, οι οποίες συνέβαλαν στη δημιουργία ενός πλαισίου εμπιστοσύνης και δημιουργικής ελευθερίας, απαραίτητου για την εξέλιξη μιας τόσο απαιτητικής καλλιτεχνικής παραγωγής.
Παράλληλα, το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, είχε ουσιαστική και ενεργή συμβολή στον συνολικό σχεδιασμό και τον συντονισμό της διοργάνωσης, ενώ η στενή συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων (Κυπριακό Μουσείο), τον ΘΟΚ και το ΡΙΚ, υπήρξε επίσης καθοριστικής σημασίας για την επιτυχημένη υλοποίηση του εγχειρήματος.
Σε αυτό το εγχείρημα των 60 λεπτών, συμμετέχουν πέραν των 100 Κύπριων καλλιτεχνών και εργαζομένων του πολιτισμού...
Στόχος μας ήταν μέσω της τελετής να αναδείξουμε όσο το δυνατόν περισσότερους Κύπριους δημιουργούς. Μακάρι πραγματικά να μπορούσαν να συμμετέχουν όλοι οι καλλιτέχνες της Κύπρου στην τελετή. Καλώς ή κακώς, έπρεπε να γίνει μια επιλογή ατόμων. Δεν ήταν εύκολη διαδικασία αλλά εύχομαι ότι η επιλογή που έγινε θα καταφέρει να αποτυπώσει μια ωραία εικόνα γιατί αυτό πιστεύω ότι θα λειτουργήσει προς όφελος όλων. Η τελετή ήθελα να είναι μια πράξη συνεργασίας, συνύπαρξης και κοινής ευθύνης. Ονειρεύτηκα ένα σύνολο φωνών που θα συνδιαμορφώσουν το τελικό αποτέλεσμα.
Πώς έγινε η επιλογή;
Η επιλογή των καλλιτεχνών έγινε με διάφορους τρόπους. Οι περισσότερες επιλογές είχαν ήδη γίνει από τη φάση της πρότασης, με στόχο να αναδειχθεί το εγχώριο καλλιτεχνικό δυναμικό, κάτι που αποτελούσε και βασική προϋπόθεση από το υφυπουργείο. Κάποια επιμέρους στοιχεία, ωστόσο, έπρεπε να διαμορφωθούν σε μεταγενέστερο στάδιο.
Για παράδειγμα, στο μουσικό κομμάτι επέλεξα τον μαέστρο Άντη Σκορδή, ο οποίος, βάσει του ύφους που αποφασίσαμε και των οργάνων που απαιτούνταν, συγκρότησε το κλιμάκιο των μουσικών από τη Συμφωνική Ορχήστρα Κύπρου. Η επιλογή των χορευτών έγινε μέσω ακροάσεων, σε συνεργασία με τον κινησιολόγο Παναγιώτη Τοφή.
Μπορεί μια τελετή έναρξης της προεδρίας της ΕΕ να μετατραπεί σε μια ζωντανή πολιτιστική πράξη που υπερβαίνει τα καθιερωμένα πρωτόκολλα;
Η πρόθεση από την πρώτη στιγμή ήταν να δημιουργήσουμε μια τελετή που θα λειτουργήσει ως ζωντανό, σύγχρονο καλλιτεχνικό γεγονός και όχι ως μια αποστειρωμένη αναπαράσταση της ιστορίας. Μέσα από τη ζωντανή μουσική, τη σωματικότητα, την παρουσίαση έργων τέχνης με τους ίδιους τους δημιουργούς επί σκηνής, αλλά και τη χρήση σύγχρονων τεχνολογικών μέσων, η τελετή ευελπιστούμε ότι θα αποτελέσει μια συλλογική καλλιτεχνική αφήγηση όπου δεν παρουσιάζουμε απλώς τον πολιτισμό μας, αλλά θα μοιραστούμε ένα συλλογικό βίωμα ως πολίτες ένος ευρωπαϊκού κράτους το οποίο έχεις τις δικές του, ιδιαίτερες αποχρώσεις.
Μπορεί να αξιοποιηθεί ο πολιτισμός, ουσιαστικά, σε τέτοιας εμβέλειας πρότζεκτ, όπως στην προεδρία;
Σε σημαντικές στιγμές όπως είναι η προεδρία, βλέπουμε ότι οι χώρες στρέφονται στον πολιτισμό για να αφηγηθούν τον εαυτό τους. Η τέχνη έχει τη δυνατότητα να γεφυρώνει εμπειρίες και να δημιουργεί κοινό έδαφος, ενισχύοντας έναν ουσιαστικό διάλογο και μια μεγαλύτερη εξωστρέφεια.
Μέσα από τις καλλιτεχνικές δράσεις της προεδρίας, εύχομαι η Κύπρος να καταφέρει να μιλήσει για τον εαυτό της όχι απλώς με όρους εθνικής προβολής, αλλά με όρους σύγχρονης ταυτότητας: πολυφωνικής, ανοιχτής και ευρωπαϊκής, μιας ταυτότητας που ξεπερνά σύνορα και πολιτικές γραμμές.
Εύχομαι επίσης ότι ο ρόλος της τέχνης θα προβληθεί και θα αξιοποιηθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να συνεχίσει να χρησιμοποιείται ως ένα από τα βασικότερα εργαλεία της χώρας. Ας μην περιμένουμε την πολιτιστική πρωτεύουσα για να επαναφέρουμε τον πολιτισμό μας στο προσκήνιο. Ας τον κρατήσουμε ψηλά και ας αναγνωριστεί επιτέλους το επάγγελμα του καλλιτέχνη έτσι ώστε όλοι οι άνθρωποι του πολιτισμού να μπορούν να ζουν και να δημιουργούν με αξιοπρέπεια.
Δηλαδή; Τι εννοούμε με την αναφορά «όρους σύγχρονης ταυτότητας» και πώς το επιχειρείς εσύ αυτό;
Με τον όρο «σύγχρονη ταυτότητα» εννοώ μια συνειδητή απομάκρυνση από μια καθαρά φολκλορική ή αναπαραστατική προσέγγιση της παράδοσης. Με ενδιαφέρει η παράδοση ως ζωντανό υλικό που μπορεί να επανερμηνευθεί. Πιστεύω ότι η σύγχρονη κυπριακή καλλιτεχνική ταυτότητα είναι ανοιχτή, πολυφωνική, πολύχρωμη και λιγότερο ενοχοποιημένη απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό - μια ταυτότητα που δεν φοβάται να πειραματιστεί και να συνομιλήσει με το παρόν. Αυτό ακριβώς επιχειρούμε και μέσα από την τελετή έναρξης, επιλέγοντας δημιουργούς που δουλεύουν με ήχους, εικόνες και αναφορές της παράδοσης μέσα από σύγχρονα εργαλεία, ανοίγοντας έτσι νέους ορίζοντες και νέους τρόπους αφήγησης.
Ποιο θα ήθελες να είναι το αποτύπωμα της εκδήλωσης; Τι πιστεύεις θα αποκομίσει το κοινό;
Θα ήθελα το κοινό, εντός και εκτός Κύπρου, να αποκομίσει την αίσθηση μιας χώρας που γνωρίζει το παρελθόν της, κατανοεί το παρόν της και τολμά να φανταστεί το μέλλον της.
Θα ήθελα η τελετή να αφήσει ένα ίχνος και όχι μια απάντηση. Να λειτουργήσει ως αρχή ενός διαλόγου που θα συνεχιστεί. Ένα αποτύπωμα μνήμης, παρουσίας και μετάβασης, ακριβώς όπως και ο ίδιος ο τόπος μας.