Νατάσσα Φρειδερίκου: Με τον βιασμό ο πόλεμος μεταφέρεται από το πεδίο της μάχης στα σώματα των γυναικών

Ο βιασμός είναι το φτηνότερο και ένα από τα πιο καταστροφικά όπλα πολέμου. Η αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Ζωή Κατά της Εμπόλεμης Βίας, αναλύει το έγκλημα που βρίσκεται σε έξαρση διεθνώς και αναφέρεται στο μνημείο που θα ανεγερθεί για τις γυναίκες και τα κορίτσια που υπέστησαν βιασμούς το 1974.
-Ο βιασμός στις εμπόλεμες ζώνες χαρακτηρίζεται ως ένα από τα πιο αποτελεσματικά όπλα. Τι επιπτώσεις έχει στα θύματα; Κατ’ αρχάς δεν αποτελεί μια μεμονωμένη πράξη, αλλά μια οργανωμένη στρατηγική. Πρόκειται για ένα όπλο φθηνό και φρικτά αποτελεσματικό, που στοχεύει όχι μόνο το άτομο αλλά ολόκληρες οικογένειες και κοινότητες. Όταν διαπράττεται δημόσια ή ενώπιον συγγενών, λειτουργεί ως μήνυμα ότι κανείς δεν είναι ασφαλής, συμβάλλοντας στον εκφοβισμό και τον εκτοπισμό πληθυσμών. Χρησιμοποιείται για να τρομοκρατήσει, να ταπεινώσει και να διαλύσει τον κοινωνικό ιστό. Με τον βιασμό ο πόλεμος μεταφέρεται από το πεδίο της μάχης πάνω στα σώματα των γυναικών.
-Επομένως κάθε βιασμός διαχέεται σαν όπλο μαζικής καταστροφής; Ο βιασμός ως πολεμική τακτική αδειάζει χωριά, διαλύει κοινότητες και υπονομεύει κάθε προοπτική ειρήνης. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει χαρακτηριστεί ως «το φθηνότερο όπλο που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος». Και όμως, για δεκαετίες, αντιμετωπίστηκε ως ταμπού, ως «ντροπή» για τα θύματα.
-Υπάρχουν τρόποι πρόληψης του εγκλήματος; Ναι, η έρευνα δείχνει ξεκάθαρα ότι η σεξουαλική βία σε περιόδους ένοπλων συγκρούσεων δεν είναι αναπόφευκτη. Μελέτες των τελευταίων δεκαετιών, όπως αυτές της Elisabeth Wood από το Πανεπιστήμιο Yale, καταδεικνύουν ότι δεν οδηγούν όλοι οι πόλεμοι στη χρήση σεξουαλικής βίας, γεγονός που σημαίνει ότι το έγκλημα αυτό μπορεί να προληφθεί. Επιπλέον, η έρευνα της Dara Kay Cohen από το Πανεπιστήμιο Harvard δείχνει ότι ακόμη και μέσα στην ίδια σύγκρουση υπάρχουν ένοπλες ομάδες που διαπράττουν εκτεταμένη σεξουαλική βία και άλλες που δεν το κάνουν.
-Τι κάνει τη διαφορά; Το κρίσιμο στοιχείο είναι η ηγεσία. Γι’ αυτό και η πρόληψη στηρίζεται στην εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση στρατιωτικών και ειρηνευτικών δυνάμεων, ιδιαίτερα σε επίπεδο ηγεσίας. Πάνω απ’ όλα, απαιτεί να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε τον βιασμό ως «παράπλευρη απώλεια» ή «λάφυρο πολέμου». Πρόκειται για έγκλημα πολέμου, το οποίο θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με την ίδια αποφασιστικότητα όπως τα χημικά όπλα ή οι βόμβες διασποράς. Οφείλουμε επίσης να κάνουμε περισσότερα ώστε οι δράστες να μη μένουν ατιμώρητοι.
-Τι γνωρίζουμε για τις ενεργές συγκρούσεις στον πλανήτη; Ο βιασμός χρησιμποιείται συστηματικά σήμερα στον κόσμο; Δυστυχώς, ναι. Ένα από τα πιο πρόσφατα και τεκμηριωμένα παραδείγματα προέρχεται από το Σουδάν. Πριν λίγες ημέρες, η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τη βία κατά των γυναικών, Reem Alsalem, αποκάλυψε ότι κατά τη διάρκεια της αποστολής της κατέγραψε εκτεταμένη, συστηματική και οργανωμένη σεξουαλική βία, συμπεριλαμβανομένων ομαδικών βιασμών μπροστά στα μάτια των οικογενειών των θυμάτων. Όπως τόνισε, πρόκειται για συνειδητή τακτική πολέμου με στόχο τη διάλυση του κοινωνικού ιστού. Παρόμοια μοτίβα έχουν καταγραφεί και σε άλλες σύγχρονες συγκρούσεις.
-Γνωρίζουμε κατά πόσο υπάρχει αύξηση στις επιθέσεις; Ενδεικτικά, στην ετήσια έκθεσή της προς τον ΟΗΕ τον Απρίλιο του 2024, η Ειδική Εκπρόσωπος του Γενικού Γραμματέα για τη Σεξουαλική Βία σε Συγκρούσεις, Pramila Patten, ανέφερε ότι τα περιστατικά σεξουαλικής βίας σε εμπόλεμες ζώνες αυξήθηκαν κατά 50% το 2023 σε σχέση με το προηγούμενο έτος, με καταγεγραμμένες περιπτώσεις σε 21 χώρες. Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η σεξουαλική βία στον πόλεμο δεν ανήκει στο παρελθόν· συμβαίνει σήμερα, μπροστά στα μάτια της διεθνούς κοινότητας.
-Υπάρχουν διαφορετικά μοτίβα ανά γεωγραφική περιοχή ή πολιτισμικό πλαίσιο; Ναι, τα μοτίβα διαφοροποιούνται ανάλογα με το γεωγραφικό και πολιτισμικό πλαίσιο, όμως ο στόχος παραμένει κοινός: ο έλεγχος κι ο εκφοβισμός. Σε ορισμένες περιοχές η σεξουαλική βία είναι μαζική και δημόσια, ενώ σε άλλες είναι πιο «διακριστική» αλλά συστηματική, συνδεδεμένη με τις κρατήσεις, τις εξαφανίσεις, ή τον εκτοπισμό πληθυσμών. Πέρα από τον βιασμό, καταγράφονται πρακτικές όπως η σεξουαλική δουλεία, οι εξαναγκαστικοί γάμοι και εγκυμοσύνες, οι απαγωγές παιδιών, η αναγκαστική στείρωση γυναικών, όλα ως μέσα εξόντωση ή εκκαθάρισης για θρησκευτικούς, εθνοτικούς, πολιτικούς ή οικονομικούς λόγους.
-Αναλόγως διαφοροποιείται και η αναφορά, η αναγνώριση και η λογοδοσία του εγκλήματος; Απολύτως. Το πολιτισμικό πλαίσιο επηρεάζει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται και αποσιωπάται το έγκλημα, όχι τη βαρύτητά του. Εκεί όπου το στίγμα είναι εντονότερο, η σιωπή λειτουργεί ως δεύτερο όπλο εις βάρος των επιζωσών, ενισχύοντας την ατιμωρησία και τη διαρκή αναπαραγωγή της βίας. Σε κοινωνίες όπου η σεξουαλική βία συνδέεται με έννοιες όπως η «τιμή» και η «ντροπή», οι επιζώσες σπανίως μιλούν, γεγονός που οδηγεί σε υπο-αναφορά και συστηματική ατιμωρησία. Όμως το πρόβλημα δεν είναι μόνο κοινωνικό, είναι και βαθιά θεσμικό. Οι γυναίκες απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό από τα κέντρα λήψης αποφάσεων που σχετίζονται με τον πόλεμο και την ειρήνη: από τα δικαστήρια και τις ειρηνευτικές αποστολές, μέχρι τις διαδικασίες διαμεσολάβησης και απονομής δικαιοσύνης.
-Βλέπουμε διαφορά όπου υπάρχουν γυναίκες στους θεσμούς; Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η παρουσία γυναικών, για παράδειγμα, στα έδρανα των δικαστηρίων, συνδέεται με αυξημένες πιθανότητες καταδίκης των δραστών σεξουαλικής βίας. Χωρίς πολιτική βούληση, η εφαρμογή των διεθνών νομικών πλαισίων παραμένει αδύναμη και χωρίς ισότιμη εκπροσώπηση, η δικαιοσύνη για τα εγκλήματα αυτά παραμένει ελλιπής.
-Υπάρχει σήμερα μια γενική οπισθοδρόμηση στα δικαιώματα των γυναικών; Κι αν ναι, ποιος είναι ο αντίκτυπος στη σεξουαλική βία γενικότερα; Ναι, παρατηρείται μια σαφής και ανησυχητική οπισθοδρόμηση στα δικαιώματα των γυναικών, όχι μόνο σε επίπεδο νόμων ή πολιτικών, αλλά κυρίως σε επίπεδο κουλτούρας και κυρίαρχης αφήγησης. Ζούμε σε μια περίοδο όπου ιδιαίτερα προβληματικές πρακτικές παρουσιάζονται ως «επιλογές» των γυναικών, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανισότητες εξουσίας, η οικονομική πίεση και οι κοινωνικοί καταναγκασμοί μέσα στους οποίους γίνονται αυτές οι «επιλογές». Η αντικειμενοποίηση και η εμπορευματοποίηση του γυναικείου σώματος συχνά επανασυστήνονται ως ενδυνάμωση.
-Μιλάτε για το θέμα της πορνείας; Είχα στο μυαλό μου θέματα πορνείας, πορνογραφίας, παρένθετης μητρότητας και κάθε μορφή εκμετάλλευσης που βαφτίζεται «αυτοδιάθεση», με αποτέλεσμα τα όρια ανάμεσα στη συναίνεση και τον εξαναγκασμό να θολώνουν. Αυτό έχει άμεσο αντίκτυπο στην έξαρση της σεξουαλικής βίας. Η βία δεν εμφανίζεται στο κενό· ευδοκιμεί σε κοινωνίες που έχουν μάθει να τη δικαιολογούν, να τη βαφτίζουν «επιλογή» ή να μειώνουν τη σοβαρότητά της. Γι’ αυτό η υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών δεν είναι δευτερεύον ζήτημα· είναι θεμελιώδης προϋπόθεση για την πρόληψη της βίας, τη δικαιοσύνη και την ίδια την ειρήνη.
-Έχετε ασχοληθεί σε βάθος με τους βιασμούς γυναικών το 1974. Ποιες μορφές πήρε η σεξουαλική βία κατά την τουρκική εισβολή; Κατά την τουρκική εισβολή του 1974, η σεξουαλική βία κατά γυναικών και κοριτσιών υπήρξε εκτεταμένη, επαναλαμβανόμενη και με σαφή στρατηγική στόχευση, λειτουργώντας ως εργαλείο τρόμου και εκφοβισμού. Ήδη από τις πρώτες ημέρες της εισβολής, οι βιασμοί χρησιμοποιήθηκαν για να τρομοκρατήσουν, αναγκάζοντάς τον άμαχο πληθυσμό να εγκαταλείψει τα σπίτια και τα χωριά του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, περιοχές είχαν ερημώσει πριν ακόμη φτάσουν τα στρατεύματα, καθώς ο φόβος των βιαιοτήτων, και ιδιαίτερα των βιασμών, είχε προηγηθεί, λειτουργώντας ως μορφή ψυχολογικού πολέμου.
-Ποια χαρακτηρισιτκά είχε το έγλκημα στον τόπο μας; Κατά την πρώτη φάση της εισβολής, οι βιασμοί σημειώθηκαν κυρίως στο χάος των πολεμικών επιχειρήσεων, μέσα σε σπίτια και χωριά που δέχονταν επίθεση. Γυναίκες και κορίτσια βιάστηκαν συχνά ενώπιον μελών της οικογένειας ή της κοινότητας, υπό την απειλή όπλων. Στη δεύτερη φάση και στις εβδομάδες που ακολούθησαν, η σεξουαλική βία έγινε πιο οργανωμένη και συστηματική, ιδιαίτερα εις βάρος του εγκλωβισμένου πληθυσμού. Υπάρχουν τεκμηριωμένες μαρτυρίες για κράτηση γυναικών και κοριτσιών σε σχολεία, εκκλησίες και σπίτια που μετατράπηκαν σε άτυπα κέντρα κράτησης, όπου υπέστησαν επαναλαμβανόμενους βιασμούς. Θύματα ήταν νεαρές, ανήλικες, ακόμη και ηλικιωμένες, γεγονός που καταρρίπτει κάθε αφήγημα περί «παρορμητικών πράξεων» και αναδεικνύει τη σεξουαλική βία ως εργαλείο πολέμου.
-Παρ’ όλα αυτά επικράτησε η σιωπή. Τα γεγονότα αυτά αναγνωρίστηκαν και διεθνώς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην Έκθεσή της του 1976 για την υπόθεση Κύπρος κατά Τουρκίας, κατέληξε ότι οι βιασμοί δεν ήταν μεμονωμένα περιστατικά απειθαρχίας, αλλά ότι υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις συστηματικής χρήσης τους ως τακτικής. και ανεπαρκούς πρόληψης και τιμωρίας. Πολλές από τις γυναίκες αυτές ζουν ακόμη ανάμεσά μας, χωρίς ποτέ να έχουν μιλήσει για όσα υπέστησαν. Δεν έλαβαν στήριξη, έμειναν μόνες στη σιωπή και στο στίγμα. Καθώς σήμερα διεκδικούμε δικαιοσύνη και αναγνώριση, οφείλουμε να το κάνουμε με τρόπο που να σέβεται την αξιοπρέπειά τους και να μην τις επανατραυματίζει. Και να είμαστε ξεκάθαροι: δεν έχουν τίποτα να ντραπούν. Η ντροπή ανήκει αποκλειστικά στους θύτες.
-Το Ίδρυμα ΖΩΗ κατά της Εμπόλεμης Βίας (ZOE vs War Violence), έχει αναλάβει πρωτοβουλία για την ανέγερση μνημείου αφιερωμένου στις βιασθείσες του 1974. Τι μπορείτε να μας πείτε γι’ αυτό; Η δημιουργία του μνημείου, ήταν μια πρωτοβουλία που αναλάβαμε από το ξεκίνημα του Ιδρύματος. Ήδη έχει τύχει θερμής υποστήριξης από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ο οποίος εξέφρασε τη βούληση του κράτους να αναλάβει οικονομικά την ανέγερση του μνημείου. Αυτή την περίοδο βρισκόμαστε στη διαδικασία εξασφάλισης του χώρου σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές, ώστε να προχωρήσουμε άμεσα σε ανοικτό διαγωνισμό για τον σχεδιασμό του.
-Ποιος είναι ο στόχος του μνημείου; Οι επιζώσες παρέμειναν αόρατες και στιγματισμένες για δεκαετίες. Αυτό το μνημείο θέλει να τους αποδόσει την οφειλόμενη τιμή και να αναγνωρίσει το μαρτύριο τους. Επιπλέον θα αποτελεί ένα σύμβολο για τη δημόσια καταδίκη της σεξουαλικής βίας ως όπλο πολέμου διεθνώς. Πρόκειται για μια πράξη ιστορικής μνήμης αλλά και κοινωνικής ευθύνης· μια συλλογική δέσμευση ότι οι γυναίκες αυτές δεν θα ξεχαστούν και δεν θα καταστούν ποτέ ξανά αόρατες.
-Ποια είναι η αποστολή του Ιδρύματος ΖΩΗ κατά της Εμπόλεμης Βίας (ZOE vs War Violence); Αποστολή του είναι η ανάδειξη, η πρόληψη και καταπολέμηση των έμφυλων εγκλημάτων και κάθε μορφής βίας που υφίστανται γυναίκες και παιδιά κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων. Το Ίδρυμα είναι μη κερδοσκοπικό και έχει εγραφεί επίσημα πριν από τρία χρόνια. Στόχοι του είναι η ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της κοινωνίας και των αρμόδιων αρχών, η αναγνώριση των επιπτώσεων του πολέμου, η καταπολέμηση της ατιμωρησίας, η προώθηση της νομικής προστασίας των επιζωσών και η ενίσχυση της μνήμης, της εκπαίδευσης και της πρόληψης, τόσο στην Κύπρο όσο και διεθνώς.
-Τι σας οδήγησε προσωπικά στην ενασχόληση με την καταπολέμηση της σεξουαλικής βίας σε εμπόλεμες ζώνες και κατ’ επέκταση στην αντιπροεδρία του Ιδρύματος; Εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια ασχολούμαι ενεργά με ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, με ιδιαίτερη έμφαση στην έμφυλη βία και την ισότητα των φύλων. Η σεξουαλική βία σε εμπόλεμες ζώνες, ωστόσο, ήταν ένα πεδίο στο οποίο δεν είχα εμβαθύνει. Όταν η Αλίκη Χατζηγεωργίου μού μίλησε για την ιδέα δημιουργίας του Ιδρύματος ΖΩΗ κατά της Εμπόλεμης Βίας, η απάντησή μου ήταν άμεσα θετική. Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε μια πορεία μελέτης και βαθύτερης κατανόησης.
-Και σήμερα τι σημαίνει για σας; Σήμερα, η ενασχόλησή μου με το θέμα είναι βαθιά προσωπική. Νιώθω ευθύνη να μιλήσω για όσα αποσιωπήθηκαν, να συμβάλω στην ευαισθητοποίηση της κοινωνίας, να διεκδικήσω δικαιοσύνη για τις επιζώσες και, κυρίως, να συμβάλω ώστε η ντροπή να αλλάξει πλευρά:να ανήκει στους θύτες και όχι στα θύματα.
- Περισσότερα για το Ίδρυμα ΖΩΗ κατά της Εμπόλεμης Βία, εδώ: Zoe Vs War Violence
Ελεύθερα 11.1.2026