Οι έφηβοι της Κύπρου πρώτοι σε κατανάλωση καφεΐνης

Του
Κωνσταντίνου Ζαχαρίου
Οι έφηβοι της Κύπρου πίνουν καφέ… σαν ενήλικες.
Και όχι απλώς πίνουν, αλλά βρίσκονται στην κορυφή της κατανάλωσης καφεΐνης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο καφές έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους –από το πρωινό ξύπνημα πριν το σχολείο μέχρι το απογευματινό διάβασμα, τις εξωσχολικές δραστηριότητες και τις κοινωνικές εξόδους. Συχνά καταναλώνεται μηχανικά, ως «εργαλείο αντοχής» σε ένα απαιτητικό πρόγραμμα, χωρίς ιδιαίτερη επίγνωση των ορίων ή των επιπτώσεων στον οργανισμό.
Όμως αυτή η σχέση με την καφεΐνη φαίνεται πως περνά πλέον σε νέα φάση, καθώς μπαίνει στο μικροσκόπιο των Βρυξελλών. Στο τραπέζι βρίσκονται μέτρα που μπορεί να αλλάξουν συνήθειες χρόνων και να επηρεάσουν άμεσα την καθημερινότητα των νέων και η Κύπρος, με τα ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα κατανάλωσης, δεν αναμένεται να μείνει εκτός των εξελίξεων.
Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Υπηρεσίας Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS), η συζήτηση ξεκινά από τα ενεργειακά ποτά και την αυξανόμενη κατανάλωσή τους από ανηλίκους, λόγω των τεκμηριωμένων επιπτώσεων στη σωματική και ψυχική υγεία. Ωστόσο, οι συντάκτες της έκθεσης επισημαίνουν ότι το ζήτημα της καφεΐνης δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποσπασματικά. Εκτιμούν ότι το πεδίο σύντομα θα διευρυνθεί, καθώς αφορά συνολικά τις διατροφικές και καταναλωτικές συνήθειες των νέων –από τα ενεργειακά ποτά και τα αναψυκτικά μέχρι τον καφέ, ο οποίος στην Κύπρο αποτελεί κοινωνικά αποδεκτή, φθηνή και εύκολα προσβάσιμη επιλογή.
Η «κουλτούρα της καφεΐνης» στα νιάτα
Τα ενεργειακά ποτά αποτελούν συμπυκνωμένες δόσεις καφεΐνης και ζάχαρης, εμπλουτισμένες με ταυρίνη, γκουαρανά και άλλα διεγερτικά. Παρουσιάζονται ως το απόλυτο «καύσιμο» για συγκέντρωση, αντοχή και ένταση: για διάβασμα, αθλητισμό, gaming και νυχτερινή διασκέδαση. Για πολλούς εφήβους λειτουργούν ως γρήγορη και φθηνή λύση σε ένα απαιτητικό και συχνά εξαντλητικό καθημερινό πρόγραμμα, όπου ο ελεύθερος χρόνος είναι περιορισμένος.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι εταιρείες επενδύουν τεράστια ποσά σε διαφήμιση, συνδέοντας τα προϊόντα τους με extreme sports, μεγάλες συναυλίες, e-sports και δημοφιλείς influencers στα social media. Η καφεΐνη παρουσιάζεται όχι απλώς ως ρόφημα, αλλά ως τρόπος ζωής: ως στοιχείο ταυτότητας, έντασης και απόδοσης. Έτσι, τα ενεργειακά ποτά έχουν ενσωματωθεί στην καθημερινότητα πολλών εφήβων –από τις σχολικές εξετάσεις μέχρι τις βραδινές εξόδους.
Έρευνες που επικαλείται η έκθεση δείχνουν ότι η κατανάλωση αυξάνεται αισθητά σε περιόδους έντονης πίεσης, όπως οι εξετάσεις, αλλά και σε αθλητικά γεγονότα ή κοινωνικές δραστηριότητες που εκτείνονται μέχρι αργά το βράδυ. Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος κόπωσης, υπερδιέγερσης και εξάρτησης από την καφεΐνη.
Τα ευρωπαϊκά διλήμματα και η εικόνα της Κύπρου
Η αυξανόμενη κατανάλωση καφεΐνης από ανηλίκους φέρνει την Ευρωπαϊκή Ένωση μπροστά σε δύσκολες και συχνά αντικρουόμενες επιλογές. Στην καρδιά της συζήτησης βρίσκονται τέσσερα βασικά ζητήματα:
• Η προστασία της δημόσιας υγείας, ιδιαίτερα των πιο ευάλωτων ηλικιών
• Η διατήρηση της εμπορικής ελευθερίας και της ενιαίας αγοράς
• Η δυνατότητα των κρατών-μελών να εφαρμόζουν αυστηρότερα εθνικά μέτρα
• Το γεγονός ότι σήμερα δεν υπάρχει ενιαίο, δεσμευτικό ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Η εικόνα διαφέρει έντονα από χώρα σε χώρα, γεγονός που δυσκολεύει τη χάραξη κοινής πολιτικής. Στην Κύπρο –όπως και στην Ιταλία– ο καφές αποτελεί την κύρια πηγή καφεΐνης για τους εφήβους, στοιχείο που συνδέεται τόσο με κοινωνικές συνήθειες όσο και με την πυκνή παρουσία καφετεριών γύρω από σχολεία και χώρους νεολαίας. Αντίθετα, στο Ηνωμένο Βασίλειο κυριαρχούν τα ενεργειακά ποτά, ενώ σε σκανδιναβικές χώρες και στο Βέλγιο προτιμώνται τα αναψυκτικά τύπου cola. Σε χώρες όπως η Γερμανία και η Γαλλία, σημαντική πηγή καφεΐνης παραμένει η σοκολάτα, ενώ αλλού κυριαρχεί το τσάι.
Κανονιστικό χάος και πιέσεις από τη βιομηχανία
Σήμερα, στην Ευρώπη επικρατεί ένα κατακερματισμένο κανονιστικό τοπίο. Δεν υπάρχει ενιαίο όριο ηλικίας για την αγορά ενεργειακών ποτών, ούτε κοινό πλαφόν καφεΐνης ή σαφείς κανόνες για τη διαφήμιση σε ανηλίκους. Οι υποχρεώσεις περιορίζονται κυρίως σε γενικές προειδοποιήσεις στις συσκευασίες, οι οποίες συχνά περνούν απαρατήρητες από τους καταναλωτές.
Την ίδια ώρα, η βιομηχανία προωθεί την αυτορρύθμιση, με εθελοντικούς κανόνες που δεν συνοδεύονται από ουσιαστικούς ελέγχους ή κυρώσεις. Στην πράξη, ιδιαίτερα στο διαδίκτυο και στα social media, οι ηλικίες 13–17 παραμένουν εκτεθειμένες σε έντονη και συχνά στοχευμένη διαφήμιση. Η έκθεση προειδοποιεί ότι, χωρίς ενιαία ευρωπαϊκή γραμμή, το βάρος μετατίθεται στους γονείς και στα σχολεία, τα οποία καλούνται να καλύψουν κενά πολιτικής με περιορισμένα εργαλεία.
Ορισμένες χώρες επέλεξαν αυστηρότερη γραμμή, απαγορεύοντας πλήρως την πώληση ενεργειακών ποτών σε ανηλίκους. Ωστόσο, ακόμη και εκεί, χωρίς συστηματικούς ελέγχους και επαρκή ενημέρωση, οι απαγορεύσεις συχνά μένουν στα χαρτιά. Εκτός ΕΕ, η τάση είναι επίσης προς την αυστηροποίηση, με όρια ηλικίας και ειδικούς φόρους σε ποτά με υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη ή καφεΐνη, με στόχο τον περιορισμό της κατανάλωσης και την αλλαγή συμπεριφορών, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες.
Ώρα για κανόνες
Η Υπηρεσία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι σαφής: Το ισχύον πλαίσιο δεν επαρκεί και χρειάζεται αναθεώρηση. Η κατανάλωση ενεργειακών ποτών από ανήλικους αυξάνεται, τα επείγοντα καταγράφουν περισσότερα περιστατικά, η ανάμειξη με αλκοόλ είναι συχνή, ενώ γονείς και εκπαιδευτικοί εκφράζουν έντονη ανησυχία. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν και τα social media, που προωθούν συστηματικά αυτά τα προϊόντα.
Η έκθεση περιγράφει τέσσερα βασικά σενάρια: να παραμείνει το σημερινό καθεστώς με κάθε κράτος να κινείται μόνο του· να ενισχυθεί η αυτορρύθμιση της βιομηχανίας χωρίς δεσμευτικές εγγυήσεις· να υιοθετηθεί αυστηρότερο, αλλά όχι υποχρεωτικό, ευρωπαϊκό πλαίσιο με κανόνες για ετικέτες, διαφήμιση και όρια καφεΐνης· ή να επιβληθεί πανευρωπαϊκή απαγόρευση πώλησης σε ανηλίκους.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι μέχρι πού πρέπει να φτάνει η προστασία των ανηλίκων από προϊόντα εθιστικά και έντονα διαφημισμένα. Μέχρι σήμερα η απάντηση αφήνεται στα κράτη-μέλη, όμως η πίεση για κοινή ευρωπαϊκή γραμμή αυξάνεται, καθώς τα προβλήματα στη νεολαία γίνονται ολοένα πιο ορατά.