Οι δύο αδήλωτες, μεγάλες ήττες του Ερντογάν

Υπάρχουν ήττες που δεν καταγράφονται στις κάλπες ούτε στις διεθνείς συνόδους, αλλά αποτυπώνονται αθόρυβα στην καθημερινότητα και στους αριθμούς. Σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα μετά την άνοδό του στην εξουσία, ο Ταγίπ Ερντογάν βλέπει σε δύο μέτωπα να έχει ηττηθεί. Οι δύο από τις πιο εμμονικές πολιτικές του επιδιώξεις –η πληθυσμιακή αύξηση και η εκστρατεία κατά του καπνίσματος– δεν βρήκαν ανταπόκριση από το λαό του.
Η επιμονή του Τούρκου προέδρου στο πρόταγμα της πολυτεκνίας, επενδυμένη με θρησκευτική και εθνική ρητορική, αποτέλεσε για χρόνια κεντρικό άξονα της πολιτικής του αφήγησης. Η ανακήρυξη του 2025 ως «Έτους της Οικογένειας» φιλοδοξούσε να λειτουργήσει ως επιταχυντής. Ωστόσο, ακόμη και από το προεδρικό περιβάλλον αναγνωρίζεται πλέον ότι η κοινωνία δεν ακολουθεί.
Τα στοιχεία της Τουρκικής Στατιστικής Υπηρεσίας λειτουργούν ως αμείλικτος καθρέφτης. Το 2002, όταν το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης ανέλαβε την εξουσία, ο ρυθμός αύξησης του πληθυσμού ανερχόταν στο 1,52% και η γονιμότητα βρισκόταν στα 2,23 παιδιά ανά οικογένεια. Το 2024, ο ρυθμός αύξησης υποχώρησε στο 0,24% και η γονιμότητα στο 1,48 παιδιά. Πρόκειται για δημογραφική συρρίκνωση σε αργή κίνηση, που δεν αναχαιτίζεται με προεδρικές προτροπές.
Ο εκσυγχρονισμός αντιστρατεύεται την πολιτική Ερντογάν
Η ίδια η κοινωνική μεταβολή που στήριξε εκλογικά τον Ερντογάν φαίνεται να λειτουργεί ειρωνικά εις βάρος του στόχου του. Η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου των γυναικών, η αυξημένη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας, η καθυστέρηση του γάμου και η αστικοποίηση διαμόρφωσαν νέα πρότυπα ζωής. Πολιτικές που ενίσχυσαν τη γυναικεία παρουσία στον δημόσιο χώρο, αποδείχθηκαν ασύμβατες με το μοντέλο της πολυτεκνικής οικογένειας που οραματίζεται η προεδρία.
Σύμφωνα με τις ίδιες προβολές, εάν η τάση συνεχιστεί, η Τουρκία θα φτάσει περίπου τα 90 εκατομμύρια κατοίκους γύρω στο 2044 και στη συνέχεια θα εισέλθει σε φάση πληθυσμιακής κάμψης. Πρόκειται για προοπτική που συγκρούεται ευθέως με το αφήγημα μιας διαρκώς αναπτυσσόμενης, νεανικής και ισχυρής Τουρκίας.
Ο πόλεμος κατά του καπνίσματος
Παράλληλα με το δημογραφικό, μια δεύτερη «ήσυχη ήττα» καταγράφεται στο πεδίο της δημόσιας υγείας. Η αποφασιστική εκστρατεία κατά του καπνίσματος το 2008 αποτέλεσε διεθνώς παράδειγμα επιτυχίας. Μέχρι το 2012, η χρήση καπνού μειώθηκε δραστικά, κατά 14%.
Ωστόσο, μετά το 2013, η τάση αντιστράφηκε. Η κατανάλωση αυξήθηκε, με ιδιαίτερη ένταση στις γυναίκες και στους νέους. Τα τελευταία 10 χρόνια, το ποσοστό καπνίσματος μεταξύ των γυναικών στην Τουρκία έχει αυξηθεί κατά 40% , ενώ μεταξύ των γυναικών ηλικίας 15-29 ετών, η αύξηση είναι πάνω από 90%.
Από την άλλη, η απαγόρευση εφαρμόζεται αυστηρά στις δημόσιες συγκοινωνίες, στα νοσοκομεία και στα σχολεία. Στην εστίαση, όμως, η εικόνα είναι διαφορετική. Οι χώροι για καπνιστές καταλαμβάνουν τα προνομιακά σημεία, ενώ οι μη καπνιστές ωθούνται στο περιθώριο. Ο καπνός γίνεται καθολικός, μετατρέποντας την απαγόρευση σε τυπική διάταξη χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο.
Η αδυναμία επιβολής του νόμου αποδίδεται λιγότερο στην έλλειψη νομικού πλαισίου και περισσότερο στη σύγκρουση συμφερόντων. Οι ιδιοκτήτες χώρων εστίασης φαίνεται να νικούν την πολιτική βούλησης και η πολιτική παντοδυναμία να υποχωρεί μπροστά στον σιωπηλό, αλλά επίμονο εκσυγχρονισμό της τουρκικής κοινωνίας.