Πόλεμος, διπλωματία ή εξέγερση: Τα σενάρια για το μέλλον του Ιράν μετά τις απειλές Τραμπ

Μετά από μία εβδομάδα των μεγαλύτερων πανεθνικών διαδηλώσεων των τελευταίων ετών, οι δρόμοι του Ιράν σίγησαν. Όχι από εκτόνωση της συσσωρευμένης οργής του ιρανικού λαού, αλλά από καταστολή.
Κάτοικος της Τεχεράνης παρομοίασε μιλώντας σε δυτικό μέσο το κλίμα με τις ημέρες του Νορουζ – της ιρανικής Πρωτοχρονιάς – όταν η πόλη αδειάζει και τα μαγαζιά κατεβάζουν νωρίς ρολά. Μόνο που τώρα δεν υπάρχει ίχνος γιορτής. Μόνο μια ανησυχητική σιωπή. Η καθημερινότητα συνεχίζεται κάτω από τη σκιά μιας αιματηρής καταστολής και με το ενδεχόμενο μιας νέας στρατιωτικής αναμέτρησης με τις Ηνωμένες Πολιτείες να αιωρείται.
Τον επόμενο μήνα, η Ισλαμική Δημοκρατία συμπληρώνει 47 χρόνια από την επανάσταση που τη γέννησε. Θα στηθούν εξέδρες, θα ακουστούν επαναστατικά τραγούδια, θα εμφανιστούν οργανωμένα πλήθη. Όμως στους διαδρόμους της εξουσίας στην Τεχεράνη το κλίμα μόνο πανηγυρικό δεν θα είναι. Το καθεστώς αντιμετωπίζει τη σοβαρότερη απειλή για την επιβίωσή του.
Μπορεί να κατέστειλε το τελευταίο κύμα διαμαρτυρίας με τις γνωστές μεθόδους. Όμως τα βαθύτερα αίτια που έβγαλαν τον κόσμο στους δρόμους παραμένουν σταθερά στην κοινωνία.
Πώς φτάσαμε ως εδώ
Η περασμένη Πέμπτη και Παρασκευή καταγράφονται ήδη ως κομβικές στιγμές της σύγχρονης ιρανικής ιστορίας.
Οικονομικές διαμαρτυρίες στα παζάρια της Τεχεράνης μετατράπηκαν αιφνιδιαστικά σε μια ανοιχτή αμφισβήτηση του καθεστώτος. Διαδηλωτές σε όλη τη χώρα φώναζαν «θάνατος στον δικτάτορα», ζητούσαν την πτώση της Ισλαμικής Δημοκρατίας και – για πρώτη φορά με τέτοια ένταση – κάποιοι μιλούσαν ακόμη και για επιστροφή του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου Σάχη.
Η βιαιότητα της απάντησης δείχνει ένα καθεστώς πληγωμένο από τον πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, αποδυναμωμένο περιφερειακά και χωρίς διάθεση συμβιβασμού. Το πρωτοφανές ψηφιακό μπλακάουτ απομόνωσε τη χώρα από τον έξω κόσμο. Το πραγματικό μέγεθος της καταστολής παραμένει θολό. Πάνω από 2.400 νεκροί καταγράφονται με το πραγματικό μέγεθος της νέα «κηλίδας» αίματος να παραμένει άγνωστη – για τώρα ίσως και για πάντα.
Η σκιά μιας σύγκρουσης με τις ΗΠΑ
Τις προηγούμενες εβδομάδες, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απείλησε επανειλημμένα με πλήγματα εάν η Τεχεράνη συνέχιζε τη βία. Την Πέμπτη, ωστόσο, άφησε να εννοηθεί ότι οι δολοφονίες σταμάτησαν – ανοίγοντας παράθυρο αποκλιμάκωσης.
Παράλληλα, χώρες του Κόλπου άσκησαν έντονες πιέσεις για αποφυγή στρατιωτικής σύγκρουσης, προειδοποιώντας για σοβαρές επιπτώσεις στην ασφάλεια και την οικονομία της περιοχής. Προς το παρόν, η διπλωματία ακούγεται πιο δυνατά από τα τύμπανα του πολέμου.
Η απειλή όμως δεν έχει εξαφανιστεί. Αμερικανικές στρατιωτικές κινήσεις στην περιοχή υπενθυμίζουν ότι το ενδεχόμενο πλήγματος παραμένει στο τραπέζι.
Διπλωματία από θέση αδυναμίας
Αν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη επιστρέψουν σε συνομιλίες, το Ιράν θα το πράξει από τη χειρότερη δυνατή θέση. Οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στις βασικές πυρηνικές του εγκαταστάσεις. Οι περιφερειακοί του σύμμαχοι έχουν εξουδετερωθεί σε μεγάλο βαθμό.
Το Ιράν διατηρεί ακόμη απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου. Όμως το πλήγμα είναι ταυτόχρονα υλικό και συμβολικό. Σε μια νέα διαπραγμάτευση, η αμερικανική πλευρά αναμένεται να υιοθετήσει σκληρή γραμμή, επεκτείνοντας την ατζέντα σε πυραύλους και ένοπλες οργανώσεις που στηρίζει η Τεχεράνη.
Εκεί βρίσκεται και το όριο. Για το ιρανικό κατεστημένο, αυτά τα ζητήματα θεωρούνται αδιαπραγμάτευτα. Υποχώρηση θα ισοδυναμούσε με πολιτική συνθηκολόγηση. Παρά τα πλήγματα το καθεστώς έχει δείξει στις συντονισμένες και πολύπλευρες πιέσεις σημαντική αντοχή και μία συμφωνία σε αυτό το πλαίσιο ακόμη και με το αμερικανικό «πιστόλι» στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης είναι μάλλον στην σφαίρα του απίθανου.
Ένα κοινωνικό συμβόλαιο που κατέρρευσε
Η τελευταία εξέγερση αποκάλυψε κάτι βαθύτερο. Το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και κοινωνίας έχει ραγίσει οριστικά. Το καθεστώς απέτυχε να προσφέρει ασφάλεια, ευημερία και ελευθερίες. Και έδειξε ξανά ότι είναι έτοιμο να σκοτώσει για να επιβιώσει.
Για πολλούς Ιρανούς, τίποτα λιγότερο από ριζική αλλαγή δεν αρκεί. Το πρόβλημα είναι ότι η οργανωμένη εσωτερική αντιπολίτευση έχει συντριβεί εδώ και χρόνια από τον μηχανισμό του Αλί Χαμενεΐ. Οποιαδήποτε μετάβαση, αν υπάρξει, είναι πιθανότερο να προκύψει από ρήγματα μέσα στο ίδιο το σύστημα εξουσίας – όχι από την αποδυναμωμένη μεταρρυθμιστική πτέρυγα.
Χωρίς καθαρή εναλλακτική
Εκτός συνόρων, η εικόνα είναι εξίσου θολή. Οι εξόριστες αντιπολιτευτικές δυνάμεις παραμένουν κατακερματισμένες. Ο Ρεζά Παχλαβί επανεμφανίζεται ως πιθανό σύμβολο, αλλά παραμένει διχαστική φιγούρα, χωρίς σαφές σχέδιο αλλαγής που να μη στηρίζεται σε ξένη παρέμβαση.
Η αβεβαιότητα βαραίνει την κοινωνία. Μαζί της και ο φόβος ότι μια κατάρρευση του καθεστώτος θα μπορούσε να οδηγήσει σε διάλυση της χώρας, σε μια κοινωνία με έντονες εθνοτικές και περιφερειακές εντάσεις.
Το πιθανότερο είναι ότι οι διαδηλώσεις θα επιστρέψουν. Όπως και το 1979, η αλλαγή – αν έρθει – δεν θα είναι στιγμιαία αλλά αποτέλεσμα μακράς φθοράς.
Η γραμμή έχει ήδη ξεπεραστεί. Το σημείο χωρίς επιστροφή ίσως έχει φτάσει.
Πηγή: Protothema.gr