Πόσο μακριά είναι η Ευρώπη;

Η ανάληψη της δεύτερης Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ βρίσκει την Κύπρο αδιάσπαστο κομμάτι της ΕΕ και έτοιμη να καταστεί γέφυρα συνεργασίας μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής
Λίγους μήνες μετά την πρώτη Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ κυκλοφόρησε η δεύτερη έκδοση του ευρώ, η οποία περιείχε μια εύγλωττη αλλαγή: ο χάρτης της Ευρώπης επεκτάθηκε ανατολικότερα, ώστε να περιλαμβάνει και την Κύπρο. Mε τον τρόπο αυτό η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα “τακτοποίησε” τη διάσταση που προκύπτει από το γεγονός ότι η Κύπρος βρίσκεται γεωγραφικά στην Μέση Ανατολή, αλλά ανήκει πολιτικά και οικονομικά στον σκληρό πυρήνα της Ευρώπης. Η πραγματικότητα είναι, όμως, πιο πολύπλοκη απ’ αυτό που αποτυπώνεται στον χάρτη… Άλλωστε, στη νεότερη εποχή, η σχέση Κύπρου–Ευρώπης δεν υπήρξε πότε μονοσήμαντη και κρύβει, μέχρι και σήμερα, εντάσεις.
Ήδη από τον 19ο αιώνα, η ευρωπαϊκή πνευματική παράδοση, η οποία αναγνώρισε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό ως ένα από τα θεμέλιά της, αποτέλεσε ελκυστικό σημείο αναφοράς για τους Ελληνοκυπρίους. Αντίστοιχα, για τους Τουρκοκυπρίους, η Ευρώπη προσέλαβε θετικό πρόσημο τον επόμενο αιώνα, ως κοιτίδα των αρχών του κεμαλικού εκσυγχρονισμού. Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις λειτούργησαν και ως φορείς αξιών και συμφερόντων που δεν ταυτίζονταν πάντοτε μ’ εκείνα της Κύπρου. Έτσι, οι εμπειρίες εξωτερικής επιβολής και άνισης διαπραγμάτευσης καλλιέργησαν καχυποψία απέναντι στην Ευρώπη ως πολιτικό υποκείμενο.
Η πρώτη πρακτική διασύνδεση της Κύπρου με μια οργανωμένη ευρωπαϊκή διοίκηση έγινε με την άφιξη των Βρετανών στο νησί. Στο πλαίσιο αυτό, η πορεία των δύο κοινοτήτων διαφοροποιήθηκε με τους Ελληνοκύπριους να προσλαμβάνουν την νέα κατάσταση, αφενός, ως βήμα εκσυγχρονισμού και, αφετέρου, ως προανάγγελμα της πραγμάτωσης των εθνικών τους πόθων – που διέφεραν απ’ αυτούς των Τουρκοκυπρίων. Η κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας δεν απέτρεψε τον κυπριακό ελληνισμό να συνεχίσει την πορεία προς την Ένωση. Μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η άρνηση των Συμμάχων να παραχωρήσουν την Κύπρο στην Ελλάδα, ενίσχυσε την επιφυλακτικότητα των Ελληνοκυπρίων προς την Ευρώπη –ειδικά τη Βρετανία.
Η κυπριακή ανεξαρτησία βρήκε την Ευρώπη στη σκιά των δύο υπερδυνάμεων, χωρισμένη από το σιδηρούν παραπέτασμα. Με πρωτοβουλίες του ηγέτη της, η Κυπριακή Δημοκρατία επιχείρησε να αξιοποιήσει τα περιθώρια που άνοιγε ο διπολικός κόσμος, παρακολουθώντας, ταυτόχρονα, τις δυτικοευρωπαϊκές χώρες να κάνουν τα πρώτα τους βήματα για μια κοινή πορεία. Η πολιτική εξισορρόπησης, διέσωσε την Κυπριακή Δημοκρατία, με τους Ελληνοκύπριους στο πηδάλιό της, μετά τις διακοινοτικές ταραχές, αλλά δεν μπόρεσε ν’ αποτρέψει την πορεία προς το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή… Μεταπολεμικά, η ενταξιακή πορεία της Κύπρου έφερε την Ευρώπη ξανά στο προσκήνιο της κυπριακής πολιτικής ζωής δίνοντας ώθηση στην πιο σημαντική γεωστρατηγική κίνηση μετά την ανεξαρτησία.
Στο γύρισμα της χιλιετίας η Ευρωπαϊκή Ένωση, νοηματοδοτήθηκε ως ένας –εξιδανικευμένος- χώρος προόδου και προστασίας που θα μπορούσε, μάλιστα, να γίνει προορισμός σύγκλησης των προσδοκιών των δύο κοινοτήτων του νησιού. Η διαδικασία αυτή κορυφώθηκε με το ατελέσφορο Σχέδιο Ανάν και την ιδιότυπη προσχώρηση της Κύπρου στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Έκτοτε, η ΕΕ προσφέρει θεσμική σταθερότητα και διεθνή νομιμοποίηση στην Κυπριακή Δημοκρατία, εντούτοις, δεν δίνει, όμως, σαφείς απαντήσεις στα διαχρονικά ζητήματα βιωσιμότητας και ασφάλειας της Κύπρου.
Η ανάληψη της δεύτερης Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ βρίσκει την Κύπρο αδιάσπαστο κομμάτι της ΕΕ και έτοιμη να καταστεί γέφυρα συνεργασίας μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής. Εντούτοις, δεν αίρει την ασύμμετρη γεωπολιτική μετατόπιση του νησιού. Από τη μία, το κράτος και οι περιοχές που βρίσκονται υπό τον αποτελεσματικό του έλεγχο «προσεγγίζουν» όλο και περισσότερο τις Βρυξέλλες· από την άλλη, το τμήμα της επικράτειας που είναι, de facto, εκτός του ευρωπαϊκού κεκτημένου, παραμένει εξαρτημένο από την Άγκυρα. Η ένταση δεν αφορά απλώς τη διάσταση μεταξύ ελεύθερων και κατεχόμενων περιοχών, αλλά και μεταξύ των δύο κοινοτήτων του νησιού. Στην συγκυρία αυτή καταγράφεται ένα οξύμωρο που προβληματίζει: Η Κύπρος είναι σε αδιάσπαστη ένωση με την Ευρώπη, αλλά έχει διασπασμένη επικράτεια· αποτελεί γέφυρα συνεργασίας Ευρώπης- Μέσης Ανατολής, αλλά η συνεργασία των κοινοτήτων μοιάζει ισορροπία σ’ ένα τεντωμένο συρματόπλεγμα…