Σεβασμός στους ηλικιωμένους – Το στοίχημα που πρέπει να κερδηθεί

«Το Παρατηρητήριο Τρίτης Ηλικίας Κύπρου δεσμεύεται ότι θα συνεχίσει με μεγαλύτερη ευθύνη να διεκδικεί πολιτικές που προστατεύουν, ενδυναμώνουν και συμπεριλαμβάνουν – για μια Κύπρο όπου η ηλικία δεν μειώνει τα δικαιώματα, όπου ο ηλικιωμένος δεν θα φοβάται να μιλήσει, η κακοποίηση δεν θα αποσιωπάται, η ρητορική μίσους δεν θα μένει ατιμώρητη, η υγεία και η αποκατάσταση δεν θα είναι προνόμιο των λίγων, οι ορεινές περιοχές δεν θα εγκαταλείπονται, οι γενιές δεν θα «αντιπαλεύονται», αλλά θα συμπορεύονται. Και, πάνω από όλα, μια Κύπρο όπου ο σεβασμός στους ηλικιωμένους δεν θα είναι περιστασιακός «φόρος τιμής», αλλά καθημερινή πρακτική δικαιοσύνης. Αυτό είναι το στοίχημα της εποχής μας. Και είναι ένα στοίχημα που αξίζει να κερδηθεί ΜΑΖΙ». Τα πιο πάνω τόνισε σε συνέντευξη στον «Φ» ο πρόεδρος του Παρατηρητηρίου Δήμος Αντωνίου, με αφορμή την απονομή του Βραβείου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων «Στέλλα Σουλιώτη» για το 2025 στο Παρατηρητήριο Τρίτης Ηλικίας Κύπρου. Η απονομή έγινε στη διάρκεια τιμητικής εκδήλωσης στις 17 Δεκεμβρίου 2025 στο υπουργείο Εξωτερικών το οποίο καθιέρωσε το ετήσιο αυτό βραβείο τα τελευταία πέντε χρόνια, αναγνωρίζοντας και τιμώντας κάθε χρόνο, πρόσωπα και οργανισμούς που διακρίθηκαν για την προσφορά τους στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον τόπο μας.
«Το Παρατηρητήριο αφιέρωσε το βραβείο αυτό στους ηλικιωμένους της Κύπρου, στους γονείς, στους παππούδες και τις γιαγιάδες, στους ανθρώπους που έστησαν την κοινωνία όπως τη γνωρίζουμε και δικαιούνται να γερνούν με ασφάλεια, φροντίδα και ενεργό συμμετοχή, χωρίς φόβο, χωρίς αποκλεισμό και χωρίς να χρειάζεται να αποδεικνύουν διαρκώς ότι «αξίζουν», μας είπε ο Δήμος Αντωνίου. Όπως ανέφερε μεταξύ άλλων ο υπουργός Εξωτερικών Κωνσταντίνος Κόμπος στον χαιρετισμό του κατά την τελετή απονομής του Βραβείου, «το Παρατηρητήριο Τρίτης Ηλικίας Κύπρου, έχει αφιερώσει ως σήμερα δέκα χρόνια δράσης και προσφοράς στα άτομα της τρίτης ηλικίας, στους γονείς, στους παππούδες, στις γιαγιάδες μας, στους δασκάλους και τους μέντορες μας, σε αυτούς που θεμελίωσαν την Κυπριακή Δημοκρατία, την κυπριακή κοινωνία, την οικονομία της χώρας». Πρόσθεσε ότι το Παρατηρητήριο «έχει πετύχει σημαντικά αποτελέσματα, βελτιώνοντας σε σημαντικό βαθμό την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων, στα μέτρα των δυνατοτήτων του, ενισχύοντας το αίσθημα της ασφάλειας, της αξιοπρέπειας και της αίσθησης συνέχισης της ενεργούς συμμετοχής τους στην κοινωνία».
Μια θεσμική υπενθύμιση διεκδίκησης δικαιωμάτων
Όπως επεσήμανε ο Δήμος Αντωνίου μιλώντας στον «Φ», «η ταχεία γήρανση του πληθυσμού ανέδειξε τα τελευταία χρόνια πιο έντονα ζητήματα που δεν επιτρέπεται να αντιμετωπίζονται αποσπασματικά: ηλικιακός ρατσισμός, αποκλεισμός, μοναξιά, παραμέληση, κακοποίηση, δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής φροντίδας, αλλά και θεσμικά κενά που αφήνουν απροστάτευτους τους ηλικιωμένους απέναντι σε διακρίσεις, είτε αυτές εκδηλώνονται στην αγορά, είτε στον δημόσιο χώρο, είτε ακόμη και μέσα στο ίδιο τους το σπίτι». Πρόσθεσε ότι η βράβευση του Παρατηρητηρίου, που είναι ένας κοινωφελής, μη κερδοσκοπικός και μη κυβερνητικός οργανισμός με έδρα τη Λεμεσό, «δεν είναι ένα «σημείο τερματισμού». Είναι μια θεσμική υπενθύμιση ότι τα δικαιώματα στην τρίτη ηλικία δεν είναι δευτερεύον κοινωνικό θέμα, αλλά ουσία της δημοκρατίας μας. Πρόκειται για κάλεσμα σε δράση υπέρ της αξιοπρέπειας, της ισότητας και του σεβασμού προς τους ηλικιωμένους, γιατί, πολύ απλά, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν έχουν ηλικία. Δεν τελειώνουν όταν κάποιος βγει στη σύνταξη. Δεν μικραίνουν επειδή τα βήματα γίνονται πιο αργά. Δεν επιτρέπεται αυτά τα δικαιώματα να χάνονται μέσα στη σιωπή, ούτε να σβήνουν πίσω από κλειστές πόρτες».
«Δεν πειράζει», «έτσι είναι η ζωή», «μην ανακατεύεσαι»…
Στον χαιρετισμό του στην εκδήλωση απονομής του Βραβείου ο Δήμος Αντωνίου ευχαρίστησε ιδιαίτερα «τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Παρατηρητηρίου, τους εργαζόμενους και όλους τους συνεργάτες και εθελοντές μας, όλη την ομάδα που έκτισε αυτή την πορεία, που έμαθε να επιμένει, να ακούει, να δουλεύει αθόρυβα και να σηκώνει ένα απίστευτο βάρος, χωρίς να ζητά ανταλλάγματα». Και πρόσθεσε: «Πριν από δέκα χρόνια ξεκινήσαμε με μια απλή αλλά επιτακτική διαπίστωση: ότι πολλοί άνθρωποι της τρίτης ηλικίας, ενώ έχουν δώσει τα πάντα – οικογένεια, δουλειά, κόπο, αξίες – συχνά, ακόμη και σήμερα καταλήγουν να νιώθουν αόρατοι και πολλές φορές να είναι αόρατοι. Μοναξιά, αποκλεισμός, ηλικιακές διακρίσεις, φόβος, παραμέληση, κακοποίηση, οικονομική εκμετάλλευση. Και κάποιες φορές, αλήθειες που μας πληγώνουν ως κοινωνία…πραγματικότητες που δεν λέγονται εύκολα, αλλά υπάρχουν. Υπάρχουν στα σπίτια μας, στις γειτονιές μας, στα «δεν πειράζει», στα «έτσι είναι η ζωή», στα «μην ανακατεύεσαι». Από τότε μέχρι σήμερα, προσπαθήσαμε να κάνουμε κάτι πολύ συγκεκριμένο: να μετατρέψουμε την ευαισθησία σε πράξη. Να δώσουμε στη φροντίδα δομή, στη στήριξη φωνή και στην ανθρώπινη ανάγκη απάντηση. Να ρίξουμε φως στη σκοτεινή πλευρά της γήρανσης – όχι για να καταγγείλουμε απλώς, αλλά για να αλλάξουμε καταστάσεις, να ενημερώσουμε, να προλάβουμε, να ενδυναμώσουμε τους ηλικιωμένους, αλλά και τις οικογένειές τους. Να δημιουργήσουμε χώρους και ευκαιρίες συμμετοχής, δημιουργικότητας και επαφής, γιατί η κοινωνική σύνδεση δεν είναι πολυτέλεια, είναι προϋπόθεση ψυχικής υγείας και αξιοπρέπειας. Και αν με ρωτήσετε ποιο είναι το μεγαλύτερό μας επίτευγμα, δεν θα μιλήσω μόνο για δράσεις, προγράμματα ή αριθμούς. Θα σας μιλήσω για εκείνη τη φωνή στο τηλέφωνο που τρέμει και λέει «επιτέλους κάποιος με άκουσε». Θα σας μιλήσω για εκείνη τη γυναίκα που χαμογέλασε ξανά μέσα από μια ομάδα, μια δραστηριότητα, μια αγκαλιά. Για εκείνον τον άνθρωπο που ένιωσε, έστω και αργά, ότι δεν είναι βάρος. Είναι ιστορία. Είναι αξία. Είναι παρουσία. Και αυτό είναι, στην πιο καθαρή του μορφή, ανθρώπινο δικαίωμα: να σε βλέπουν, να σε σέβονται, να σε υπολογίζουν».
Ρητορική μίσους, πρόληψη και ζητήματα υγείας
Ο πρόεδρος του Παρατηρητηρίου εξέφρασε την ικανοποίησή του για την πρόσφατη κατάθεση πρότασης νόμου στη Βουλή που στοχεύει στην τροποποίηση του νόμουγια την Καταπολέμηση Ορισμένων Μορφών και Εκδηλώσεων Ρατσισμού και Ξενοφοβίας μέσω του Ποινικού Δικαίου, ώστε να ποινικοποιείται η υποκίνηση βίας ή η εκφορά ρητορικής μίσους εναντίον ατόμων λόγω ηλικίας ή αναπηρίας. Η τροποποίηση αυτή – είπε – αποτελεί διαχρονική διεκδίκηση του Παρατηρητηρίου και χαιρετίζουμε την εξέλιξη αυτή, ως ουσιαστικό βήμα για μια κοινωνία που δεν ανέχεται να κανονικοποιείται ο εξευτελισμός, η στοχοποίηση και η υποτίμηση». Σε σχέση με το θέμα της πρόληψης, ο κ. Αντωνίου μας είπε ότι «το Παρατηρητήριο επιδιώκει τη διεύρυνση και γεωγραφική επέκταση των προγραμμάτων του, ώστε να είναι προσβάσιμα σε περισσότερους πολίτες, αρχής γενομένης από τον Δήμο Λάρνακας, στο πλαίσιο απόφασης της Εθνικής Επιτροπής για την Υγεία των Ηλικιωμένων. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα πρόληψης θα λειτουργήσει μέσα στους επόμενους μήνες σε πιλοτική βάση, στα πρότυπα αυτού που λειτουργεί το Παρατηρητήριο στη Λεμεσό». Σε ό,τι αφορά τα ζητήματα υγείας, ανέφερε ότι «το Παρατηρητήριο συνεργάζεται με οργανωμένους φορείς ασθενών και ανθρώπων που επηρεάζονται από χρόνιες παθήσεις, όπως η ΟΣΑΚ και η ΚΙΣΟΑ, για να τεθούν θεσμικά τα ζητήματα εκεί όπου λαμβάνονται αποφάσεις. Τα θέματα υγείας – συνέχισε – δεν είναι απλώς τεχνικά, αλλά αφορούν το δικαίωμα στην πρόσβαση, στην ποιότητα, στη φροντίδα χωρίς οικονομική εξόντωση και στη διασφάλιση ότι η ηλικία ή η ευαλωτότητα δεν θα λειτουργούν ως «φίλτρο» αποκλεισμού από απαραίτητες υπηρεσίες αποκατάστασης».
Ασφάλιση οχήματος: «Όχι» σε τιμωρία της ηλικίας
Το Παρατηρητήριο καλεί τα κόμματα να ψηφίσουν την τροποποίηση της νομοθεσίας και «να μην υποκύψουν σε πιέσεις τρίτων» σε ό,τι αφορά την πρόσβαση σε ασφάλιση οχήματος για οδηγούς μεγαλύτερης ηλικίας. Όπως υπογράμμισε ο κ. Αντωνίου στην εφημερίδα μας, «όταν ένας άνθρωπος τιμωρείται οικονομικά ή αποκλείεται επειδή απλώς είναι μεγαλύτερης ηλικίας, τότε δεν μιλάμε μόνο για «ασφαλιστική πολιτική». Μιλάμε για διάκριση με πραγματικές κοινωνικές συνέπειες. Τι διεκδικούμε ως κοινωνία δικαιοσύνης; Με απόλυτο σεβασμό στη λειτουργία της αγοράς και στην ανάγκη διαχείρισης κινδύνου, το Παρατηρητήριο επιμένει ότι η διαχείριση κινδύνου δεν μπορεί να μετατρέπεται σε «γενίκευση» και τιμωρία της ηλικίας. Γι’ αυτό, σε κοινοβουλευτικό και θεσμικό επίπεδο, θεωρεί αναγκαίες πολιτικές που να διασφαλίζουν διαφάνεια στα κριτήρια υπολογισμού ασφαλίστρων και στις αιτιολογήσεις αυξήσεων/απορρίψεων, αξιολόγηση με βάση πραγματικά δεδομένα (ιστορικό οδήγησης, παραβάσεις, ατυχήματα) και όχι μόνο ηλικιακά όρια. Πρέπει επίσης να δημιουργηθεί μηχανισμός παραπόνων και εποπτείας με γρήγορες διαδικασίες για τον πολίτη και να καθοριστούν κανόνες κατά των έμμεσων διακρίσεων και μέτρα υπέρ της ασφαλούς οδήγησης (π. χ. προγράμματα επιμόρφωσης, αυστηρότερη ιατρική/λειτουργική αξιολόγηση), ώστε η πολιτεία να ενισχύει την ασφάλεια, χωρίς να αφαιρεί δικαιώματα. Η λύση δεν είναι να βρεθεί ο «εύκολος ένοχος» δηλαδή ο ηλικιωμένος οδηγός, αλλά να χτιστεί ένα δίκαιο πλαίσιο που προστατεύει τη δημόσια ασφάλεια και ταυτόχρονα δεν οδηγεί σε κοινωνικό αποκλεισμό».
Ποινή γεωγραφίας» η γήρανση στην ύπαιθρο…
Αναφερόμενος στις «σύνθετες προκλήσεις» που αντιμετωπίζουν οι ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές της Κύπρου, ο Δήμος Αντωνίου μας μίλησε για «λιγότερες υπηρεσίες, δυσκολότερη μετακίνηση, μεγαλύτερο κίνδυνο απομόνωσης, δυσκολία πρόσβασης σε υγεία και κοινωνική φροντίδα και συχνά περιορισμένα δίκτυα υποστήριξης. Η γήρανση στην ύπαιθρο – πρόσθεσε – δεν πρέπει να ισοδυναμεί με «ποινή» γεωγραφίας. Ακόμη και σε ευρωπαϊκά δεδομένα, καταγράφεται ότι οι μεγαλύτερης ηλικίας πολίτες συχνά δηλώνουν καλύτερη κατάσταση υγείας σε αστικά περιβάλλοντα, σε σχέση με όσους ζουν εκτός πόλεων, ένα στοιχείο που υπογραμμίζει την ανάγκη να κλείσει το χάσμα πρόσβασης υπηρεσιών και υποδομών». Ο κ. Αντωνίου μας παρέθεσε τις βασικές εισηγήσεις του Παρατηρητηρίου για τις ορεινές περιοχές, που αφορούν τη λειτουργία κινητών μονάδων πρωτοβάθμιας φροντίδας για τακτικές επισκέψεις σε κοινότητες, με ιδιαίτερη έμφαση σε χρόνιους ασθενείς και άτομα 75+, τηλεϊατρική και ψηφιακή υποστήριξη με πρακτική εκπαίδευση των ηλικιωμένων ώστε να αξιοποιούν ραντεβού εξ αποστάσεως (σε συνδυασμό με φυσική παρουσία, όπου απαιτείται), δίκτυα «γειτονιάς» και εθελοντισμούγια παρακολούθηση ευαλωτότητας και έγκαιρη παρέμβαση σε περιπτώσεις κινδύνου, με αξιοποίηση και σύγχρονων εργαλείων ασφάλειας και τέλος, ενίσχυση της μετακίνησης (τοπική συγκοινωνία, συνεργασία με κοινοτικά συμβούλια) ώστε η πρόσβαση σε γιατρό/φαρμακείο να μην εξαρτάται από ιδιωτικό όχημα. Ο στόχος του Παρατηρητηρίου – κατέληξε – είναι ξεκάθαρος: να μην υπάρχει «δίπολο» πολίτη πόλης και πολίτη υπαίθρου, στα δικαιώματα και στην ασφάλεια».
Τεκμηρίωση και ευθύνη για κακοποίηση και διακρίσεις
Στην έκθεση του Παρατηρητηρίου Τρίτης Ηλικίας Κύπρου που καταγράφει και τεκμηριώνει τη σκληρή καθημερινότητα πολλών ηλικιωμένων στον τόπο μας, αναφέρθηκε επίσης ο πρόεδρος του οργανισμού μιλώντας στον «Φ». Η έκθεση αφορά όπως μας είπε, «την κακοποίηση, παραμέληση, οικονομική εκμετάλλευση και τον εμφανή ηλικιακό ρατσισμό στην Κύπρο. Η ευθύνη – πρόσθεσε – είναι συλλογική και πρέπει να την αναλάβουν όλοι. Η πολιτεία πρέπει να δημιουργήσει μηχανισμούς προστασίας και έγκαιρης παρέμβασης, οι υπηρεσίες να έχουν επάρκεια, εκπαίδευση και συντονισμό, η κοινωνία ναμην «κλείνει τα μάτια» και οι οικογένειεςνα ζητούν βοήθεια εγκαίρως και να μην αφήνουν την εξουθένωση του φροντιστή να μετατραπεί σε κίνδυνο για τον ηλικιωμένο. Σε αυτό το πλαίσιο, έχουμε δημόσια καλέσει για ανάπτυξη μηχανισμών ενάντια στη βία και στην κακομεταχείριση των ηλικιωμένων και στη θεσμική θωράκιση της προστασίας τους. Tο Παρατηρητήριο υπενθυμίζει καθημερινά ότι υπάρχουν μορφές κακοποίησης που δεν αφήνουν εμφανή σημάδια, όπως η παραμέληση, η αδιαφορία, η ψυχολογική βία και η απομόνωση, και καλεί συστηματικά σε αφύπνιση, γιατί δεν πρόκειται για ένα ιδιωτικό ζήτημα, αλλά για θεσμικό και κοινωνικό πρόβλημα, το οποίο συχνά συγκαλύπτεται ή δεν καταγράφεται. Η κακομεταχείριση ηλικιωμένων στην Κύπρο αποτελεί οδυνηρή πραγματικότητα που δεν πρέπει να αποσιωπάται».
Γεφύρωση χάσματος γενεών μέσω της εκπαίδευσης
Χαρακτηρίζοντας τη διαγενεακή συνοχή «ραχοκοκαλιά πιο δίκαιων και βιώσιμων κοινωνιών», ο πρόεδρος του Παρατηρητηρίου υπέμνησε συγκεκριμένες προτάσεις του προς την υπουργό Παιδείας, με στόχο την καταπολέμηση της ηλικιακής διάκρισης μέσω της εκπαίδευσης. «Οι προτάσεις μας – είπε – περιλαμβάνουν ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο, όπως ένταξη και ενίσχυση της θεματικής ηλικιακής διάκρισης στο σχολικό πρόγραμμα με βιωματικές δράσεις, επιμόρφωση εκπαιδευτικών για ηλικιακή ευαισθητοποίηση και διαγενεακή συνεργασία, προώθηση διαγενεακής μάθησης με προγράμματα καθοδήγησης, κοινά έργα μαθητών και ηλικιωμένων και σχολικές εκδηλώσεις με συμμετοχή ατόμων όλων των ηλικιών, αναθεώρηση εκπαιδευτικού υλικού ώστε να αποφεύγονται αρνητικά στερεότυπα, προγράμματα ψηφιακής ενδυνάμωσης ηλικιωμένων με συμμετοχή νεότερων στη διδασκαλία βασικών δεξιοτήτων, δημιουργία ψηφιακών πλατφορμών συνεργασίας που ενώνουν γενιές σε κοινά πολιτιστικά και εκπαιδευτικά έργα».