Τα λάθη μας να μην τα επαναλάβουν άλλοι - Ένας οδηγός για τις διαδικασίες και τους μηχανισμούς αναζήτησης αγνοουμένων

Sevgul Uludag
Τηλ: 99966518
Την Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου 2025 στις 12.30 μ.μ. μαζευτήκαμε στο «Δικοινοτικό Κοντέινερ» στην αυλή του ξενοδοχείου Ledra Palace, στη Πράσινη Γραμμή που χωρίζει τη Λευκωσία. Στρατιώτες της UNFICYP στέκονται κοντά στην πύλη εισόδου, μας κάνουν έλεγχο και ενημερώνουν τον σχετικό κατάλογο.
Έχουμε έρθει εδώ ως ακτιβιστές της Δικοινοτικής Οργάνωσης Συγγενών Αγνοουμένων και Θυμάτων των Γεγονότων 1963-1974, «Μαζί Μπορούμε», με πρόσκληση από την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων (ΔΕΑ), για να παρουσιάσουμε το έργο και τις εμπειρίες μας και να απαντήσουμε σε ερωτήσεις μιας ομάδας υψηλού επιπέδου από τη Συρία. Η ομάδα αποτελείται από τη Συριακή Επιτροπή Αγνοουμένων και τους εκπροσώπους του υπουργείου που τους συνοδεύουν. Στη συνάντηση παρίστανται και λειτουργοί της ΔΕΑ.
Τα τελευταία δύο χρόνια είμαστε σε επαφή με τον Ανεξάρτητο Οργανισμό για τους Αγνοούμενους στη Συριακή Αραβική Δημοκρατία (IIMP). Συμμετείχαμε σε μία από τις ιδρυτικές διασκέψεις τους στη Γενεύη, ενώ τους συναντήσαμε και σε επίσκεψή τους στην Κύπρο. Πρόκειται για έναν οργανισμό του ΟΗΕ που ιδρύθηκε από τη Γενική Συνέλευση στις 29 Ιουνίου 2023 ως απάντηση στις επείγουσες εκκλήσεις για δράση από τα μέλη των οικογενειών χιλιάδων αγνοουμένων της Συρίας, προκειμένου να εξακριβωθεί η τύχη τους. Και τώρα συναντάμε τη Συριακή Επιτροπή για τους Αγνοούμενους, η οποία επίσης συνάντησε τον IIMP στη Γενεύη πριν η ομάδα έρθει εδώ.
Το εντυπωσιακό
Στην πραγματικότητα, ο Ανεξάρτητος Οργανισμός για τους Αγνοούμενους στη Συριακή Αραβική Δημοκρατία (IIMP) συμπεριέλαβε τις οργανώσεις συγγενών αγνοουμένων από τη Συρία και αυτό ήταν πολύ εντυπωσιακό για εμάς, καθώς στην Κύπρο οι συγγενείς των αγνοουμένων κρατήθηκαν μακριά από τον «μηχανισμό» που θεσπίστηκε το 1981, δηλαδή τη ΔΕΑ, και δεν συμμετείχαν στον ίδιο τον θεσμό. Αντ' αυτού, συμμετείχαν τα επίσημα διορισμένα μέλη της τουρκοκυπριακής και ελληνοκυπριακής κοινότητας και το τρίτο μέλος που διορίστηκε από τον ΟΗΕ.
Πέραν των 2.000 αγνοουμένων
Δεδομένου ότι η Συρία πρόκειται να δημιουργήσει τον δικό της «μηχανισμό» για την αναζήτηση περισσότερων από 2.000 αγνοουμένων από τη Συρία, βρίσκονται στην Κύπρο για να δουν πώς λειτουργεί ο μηχανισμός της ΔΕΑ και να μάθουν από τις εμπειρίες των οργανώσεων. Για τον λόγο αυτό αρχίζω να συντάσσω ένα είδος «οδηγού» για το «τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνουν» όταν δημιουργήσουν τον δικό τους μηχανισμό, με βάση τις δικές μας εμπειρίες, και η οργάνωση «Μαζί Μπορούμε!» τον αναπτύσσει και θα συνεχίσει να τον αναπτύσσει, ώστε άλλες χώρες που δημιουργούν τους δικούς τους «μηχανισμούς» να μπορούν να τον χρησιμοποιήσουν και να μάθουν από αυτόν.
Ειλικρίνεια κι εμπιστοσύνη
Παρουσιάζουμε το έργο μας στην ομάδα από τη Συρία και επίσης «τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε» και απαντάμε στις ερωτήσεις τους. Ο Mike Ευθυμίου, η Muge Beidoghlou, η Μαρία Γεωργιάδου, η Νάσια Λοΐζου, ο Λοΐζος Λοΐζου και εγώ, απαντάμε σε πολλές ερωτήσεις, ιδιαίτερα σχετικά με το «πώς να πείσουμε τους συγγενείς των αγνοουμένων να τους εμπιστευτούν, ώστε να μπορούν να μοιραστούν πληροφορίες». Οι απαντήσεις μας σε αυτή την ερώτηση ουσιαστικά είναι: Να είστε ειλικρινείς, να είστε αληθινοί, να μην πολιτικοποιείτε, να δείχνετε πάντα ότι δεν παίρνετε το μέρος της μιας ή της άλλης πλευράς, αλλά παραμένετε πάντα σε ανθρωπιστικό επίπεδο. Και εδώ παραθέτω την περίληψη αυτών που τους παρουσιάσαμε και που θα συνεχίσουμε να αναπτύσσουμε με τη συμβολή των συγγενών των αγνοουμένων και των θυμάτων της σύγκρουσης.
Λάθη στην «ταξινόμηση»
Η Κύπρος έκανε πολλά λάθη στην «ταξινόμηση» και τη δημιουργία διαφορετικών καταλόγων αγνοουμένων, που προκάλεσαν μεγάλη δυστυχία και έφεραν περισσότερο πόνο στους συγγενείς. Ενώ καταρτίζονταν «επίσημοι κατάλογοι αγνοουμένων», υπήρχαν ξεχωριστοί κατάλογοι όπως «γνωστοί νεκροί» και παρόλο που όλοι ήταν «αγνοούμενοι» επειδή τα οστά τους δεν είχαν βρεθεί και παρά την αρχική συμφωνία των Τ/Κ και Ε/Κ ηγετών ότι η ΔΕΑ θα πρέπει να εργαστεί για όλους τους αγνοούμενους και τους γνωστούς νεκρούς, καταβλήθηκαν προσπάθειες μόνο για να βρεθούν οι τόποι ταφής όσων περιλαμβάνονταν στον «επίσημο κατάλογο αγνοουμένων», αφήνοντας κατά μέρος τους «γνωστούς νεκρούς».
Παρόλο που σε πολλές περιπτώσεις υποδείχθηκαν πιθανοί τόποι ταφής, η ΔΕΑ δεν έσκαψε τους τόπους που θεωρούσε πιθανούς τόπους ταφής των «γνωστών νεκρών». Η ΔΕΑ σπάνια έκανε κάτι για τους «γνωστούς νεκρούς», αλλά αν τους έβρισκε τυχαία, τους αντιμετώπιζε ως «αγνοούμενους» και δεν έκανε καμία διάκριση κατά την παράδοση των οστών στις οικογένειές τους. Ωστόσο, από μόνη της, δεν διεξήγαγε έρευνες ούτε εκσκαφές για όσους είχαν κατηγοριοποιηθεί ως «γνωστοί νεκροί».
Υπήρχαν επίσης «αγνοούμενοι» που δεν είχαν συμπεριληφθεί ποτέ σε κανέναν επίσημο κατάλογο και οι συγγενείς τους δεν είχαν καμία δυνατότητα να ανακτήσουν τα οστά των αγαπημένων τους προσώπων, με αποτέλεσμα να συνεχίζουν να υποφέρουν. Συνιστούμε στους Σύρους να καταρτίσουν έναν μόνο κατάλογο και να μην κάνουν διαφοροποιήσεις μεταξύ των αγνοουμένων.
Αποκλεισμός των συγγενών
Ενώ η Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων αποτελείται από τρία μέλη (ένα Τουρκοκύπριο μέλος για την τουρκοκυπριακή κοινότητα, ένα Ελληνοκύπριο μέλος για την ελληνοκυπριακή κοινότητα και ένα τρίτο μέλος για τον ΟΗΕ), οι συγγενείς των αγνοουμένων και των θυμάτων του πολέμου αποκλείστηκαν από την επιτροπή. Δεν είχαν κανένα συμβουλευτικό ρόλο και κανένα τρόπο να επηρεάσουν την πολιτική ή την εφαρμογή των αποφάσεων. Ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορούσαν να συνεισφέρουν ήταν να προσπαθήσουν να βοηθήσουν εθελοντικά στο πλαίσιο της ανθρωπιστικής δράσης για την εύρεση των τόπων ταφής των «αγνοουμένων». Υπάρχουν παραδείγματα που θα μπορούσαν να είχαν συμπεριληφθεί.
Ψυχολογική στήριξη
Οι ανάγκες, οι ανησυχίες και η συναισθηματική κατάσταση των συγγενών των «αγνοουμένων» και των θυμάτων του πολέμου δεν είχαν ποτέ προτεραιότητα. Η ΔΕΑ δημιουργήθηκε με τέτοιο τρόπο ώστε να μην χειρίζεται τέτοια ζητήματα. Παρόλο που η ΔΕΑ δημιουργήθηκε το 1981, η ψυχολογική υποστήριξη των συγγενών των αγνοουμένων δεν τέθηκε ποτέ σε προτεραιότητα. Μόνο μετά το 2006 και μόνο όταν βρέθηκαν τα οστά των αγνοουμένων, οι συγγενείς τους δέχονταν την επίσκεψη ενός ψυχολόγου από τη ΔΕΑ. Η «ψυχολογική υποστήριξη» ερχόταν μόνο όταν τα οστά του «αγνοούμενου» εντοπίζονταν και ταυτοποιούνταν, περίπου 60 ή 50 χρόνια αργότερα.
Η τραυματική εμπειρία των οικογενειών έχει στιγματίσει αυτές τις οικογένειες και η έλλειψη υποστήριξης αποτελεί θεμελιώδη ανεπάρκεια του συστήματος που δημιουργήθηκε το 1981 στην Κύπρο.
Οι ανάγκες και οι ανησυχίες των συγγενών των «αγνοουμένων» και των θυμάτων του πολέμου αφέθηκαν στο έλεος των πολιτικών, των κυβερνώντων ελίτ και των ΜΚΟ που συνεργάζονταν με τα καθεστώτα και στις δύο πλευρές της Κύπρου, με αποτέλεσμα τη χειραγώγηση του πόνου των συγγενών, την πολιτικοποίηση του ανθρωπιστικού ζητήματος των «αγνοουμένων», τη χρήση του για προπαγάνδα «εθνικισμών» και την περαιτέρω αποξένωση και διαχωρισμό των κοινοτήτων μας.
Συμφιλίωση εκτός ατζέντας
Τα βήματα προς τη συμφιλίωση των κοινοτήτων που σταμάτησαν κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης από τη δεκαετία του 1950 και μετά δεν περιλαμβάνονταν στην ατζέντα της ΔΕΑ. Αυτό που έκανε η ΔΕΑ ήταν να αναζητήσει τόπους ταφής, να βρει τα οστά και να τα επιστρέψει στους συγγενείς των αγνοουμένων. Παρόλο που αυτό ήταν ένα πολύ θετικό και σημαντικό βήμα, δεν έκανε το κάτι παραπάνω για να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ των κοινοτήτων, ούτε κατέβαλε καμία προσπάθεια να δημοσιοποιήσει τα ονόματα εκείνων των οποίων τα οστά βρέθηκαν και επιστράφηκαν στους συγγενείς τους.
Επειδή απέφυγε να δημοσιεύει τακτικά τα ονόματα των αγνοουμένων των οποίων τα οστά βρέθηκαν και επιστράφηκαν στους συγγενείς τους, αυτό έδωσε την ευκαιρία στις δύο πλευρές να χρησιμοποιούν τις κηδείες των αγνοουμένων για εθνικιστικούς σκοπούς και να προκαλέσουν περισσότερο μίσος και δυσπιστία μεταξύ των δύο κοινοτήτων, αντί να συμβάλουν στην επούλωση των πληγών. Οι λειτουργοί της ΔΕΑ δεν παρευρέθηκαν ποτέ μαζί σε κηδείες, αυτό ήταν κάτι πολύ σπάνιο, παρόλο που η έρευνα, η εκσκαφή, η ανεύρεση, η ανάλυση και η ταυτοποίηση γίνονται δικοινοτικά. Όταν οι οικογένειες επισκέπτονται το ανθρωπολογικό εργαστήριο για τα οστά των αγαπημένων τους προσώπων που έχουν ταυτοποιηθεί, οι επιστήμονες και οι ψυχολόγοι της ΔΕΑ που είναι παρόντες είναι και πάλι μονο-κοινοτικοί, δίνοντας έτσι έναν εθνοτικό χαρακτήρα στη διαδικασία.
Την επόμενη βδομάδα θα συνεχίσω να σας περιγράφω τι παρουσιάσαμε, σχετικά με το «Τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε», στην ομάδα υψηλού επιπέδου από τη Συρία.