Τελειώνει η ανοχή της ΕΕ στη παράνομη μετανάστευση με ευρωπαϊκό ένταλμα απέλασης

Τι προβλέπει το κείμενο, πώς ψήφισαν οι Κύπριοι ευρωβουλευτές, πώς κινήθηκαν οι πολιτικές ομάδες και ποια είναι τα επόμενα βήματα μέχρι να γίνει δεσμευτικό δίκαιο σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε την περασμένη Πέμπτη την έναρξη διαπραγματεύσεων με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον νέο κανονισμό που δημιουργεί κοινό ευρωπαϊκό σύστημα επιστροφών (απελάσεων) υπηκόων τρίτων χωρών οι οποίοι παραμένουν παράνομα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ψηφοφορία στην ολομέλεια κατέληξε σε 389 ψήφους υπέρ, 206 κατά και 32 αποχές, ύστερα από αίτημα των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών, των Πρασίνων και της Αριστεράς να τεθεί σε ψηφοφορία η απόφαση της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών του Ευρωκοινοβουλίου. Εισηγητής ήταν ο Μάλικ Αζμάνι της πολιτικής ομάδας Renew Europe και οι πρώτες συνομιλίες με το Συμβούλιο αναμένεται να γίνουν με την κυπριακή προεδρία.
Για να μην υπάρχουν παρανοήσεις, στην πράξη, το Ευρωκοινοβούλιο δεν ψήφισε ακόμη την τελική μορφή του κανονισμού. Ψήφισε υπέρ του να αρχίσει η φάση των διαπραγματεύσεων με τα κράτη μέλη.
Τι προβλέπει το νέο πλαίσιο
Ο πυρήνας του κειμένου είναι η δημιουργία ενός ενιαίου συστήματος απελάσεων σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, με κοινές διαδικασίες, μεγαλύτερη σύγκλιση μεταξύ κρατών μελών και έμφαση στην ταχύτερη εκτέλεση των αποφάσεων επιστροφής. Το ίδιο το κείμενο αναφέρει ότι το σημερινό νομικό πλαίσιο δεν ανταποκρίνεται πλέον στις ανάγκες της μεταναστευτικής πολιτικής και ότι απαιτείται ένα πιο αυστηρό και ολοκληρωμένο σύστημα για να αποτρέπονται και οι παράνομες παραμονές και οι ανεπίτρεπτες μετακινήσεις από κράτος σε κράτος.
• Μία από τις βασικές καινοτομίες είναι η λεγόμενη το ευρωπαϊκό ένταλμα απέλασης, το European Return Order. Η ιδέα είναι ότι μια απόφαση απέλασης που εκδίδεται σε ένα κράτος μέλος θα μπορεί να αναγνωρίζεται και να εκτελείται και από άλλο κράτος μέλος, μέσω των αναγκαίων νομικών και τεχνικών ρυθμίσεων και με αξιοποίηση του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν. Το κείμενο προβλέπει ότι ως την 1η Ιουλίου 2027 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να ελέγξει αν τα κράτη μέλη έχουν ετοιμάσει αυτές τις ρυθμίσεις και στη συνέχεια να εκδώσει εκτελεστική απόφαση ώστε αυτή η αμοιβαία αναγνώριση να καταστεί υποχρεωτική.
• Το σχέδιο διατηρεί την οικειοθελή αναχώρηση ως βασική αρχή όταν υπάρχει συνεργασία του αλλοδαπού, αλλά βάζει αυστηρότερο πλαίσιο. Η ημερομηνία μέχρι την οποία ο υπήκοος τρίτης χώρας πρέπει να εγκαταλείψει το έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 30 ημέρες από την κοινοποίηση της απόφασης και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ορίζεται και άμεση αναχώρηση. Αν αυτό δεν γίνει, τότε ενεργοποιείται η διαδικασία απέλασης.
• Το κείμενο δίνει μεγάλη έμφαση επίσης στην υποχρέωση συνεργασίας του αλλοδαπού με τις αρχές. Αν δεν συνεργάζεται, αν υπάρχει κίνδυνος διαφυγής, αν παραβιάζει εναλλακτικά μέτρα επιτήρησης ή αν θεωρείται κίνδυνος για την ασφάλεια, προβλέπεται κράτηση που μπορεί να φτάσει μέχρι και τους 24 μήνες. Για τα πρόσωπα που χαρακτηρίζονται ως κίνδυνος για την ασφάλεια το κείμενο προβλέπει ακόμη αυστηρότερες ρυθμίσεις, ακόμη και χρήση φυλακών όταν δεν υπάρχουν κατάλληλες ειδικές δομές, με διαχωρισμό από τους κοινούς κρατούμενους όπου αυτό είναι δυνατό.
• Ιδιαίτερα ευαίσθητο είναι και το σημείο που ανοίγει τον δρόμο για επιστροφές σε τρίτες χώρες με τις οποίες υπάρχει σχετική συμφωνία ή διευθέτηση, ακόμη κι αν δεν πρόκειται για τη χώρα καταγωγής του αλλοδαπού. Πρόκειται για τη νομική βάση πάνω στην οποία συζητούνται τα λεγόμενα return hubs. Το κείμενο ορίζει ότι τέτοιες ρυθμίσεις πρέπει να βασίζονται σε συμφωνία ή διευθέτηση και να λαμβάνουν υπόψη τη μη επαναπροώθηση και τα θεμελιώδη δικαιώματα, αλλά ακριβώς εδώ βρίσκεται και ένα από τα βασικά πεδία πολιτικής σύγκρουσης.
• Παράλληλα, το σχέδιο προβλέπει αυστηρότερες απαγορεύσεις εισόδου (stop list). Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αρχές θα μπορούν να επιβάλλουν απαγόρευση εισόδου ακόμη και χωρίς νέα απόφαση επιστροφής, ενώ για πρόσωπα που θεωρούνται απειλή για την ασφάλεια προβλέπεται και μόνιμη απαγόρευση εισόδου, εφόσον αυτό κρίνεται δικαιολογημένο και αναλογικό.
• Στο πεδίο των ένδικων μέσων, το κείμενο αναγνωρίζει μεν δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής, αλλά θέτει αυστηρές προθεσμίες. Η προθεσμία για προσφυγή σε πρώτο βαθμό δεν μπορεί να υπερβαίνει τις 14 ημέρες. Αυτό δείχνει καθαρά τη φιλοσοφία του νομοθετήματος, που είναι περιορισμός των καθυστερήσεων με αργόσυρτες διαδικασίες και κατάχρηση των νομικών εργαλείων. Οι επικριτές του βλέπουν εδώ κίνδυνο για αποδυνάμωση των δικαστικών εγγυήσεων. Οι υποστηρικτές του λένε ότι χωρίς ταχύτητα, οι επιστροφές μένουν απλώς ευσεβείς πόθοι σε νομικά χαρτιά.
Μόνο 3 Κύπριοι ευρωβουλευτές είπαν ναι
Από τους Κύπριους ευρωβουλευτές, υπέρ της έναρξης διαπραγματεύσεων ψήφισαν ο Λουκάς Φουρλάς, ο Μιχάλης Χατζηπαντέλα και ο Γεάδης Γεάδης. Κατά ψήφισε ο Γιώργος Γεωργίου και ο Φειδίας Παναγιώτου τήρησε αποχή. Ο Κώστας Μαυρίδης δεν ήταν παρών στην ονομαστική ψηφοφορία.
Σε επίπεδο πολιτικών ομάδων, η πιο καθαρή στήριξη προς το νέο πλαίσιο ήρθε από το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, τους Ευρωπαίους Συντηρητικούς και Μεταρρυθμιστές, την ομάδα Europe of Sovereign Nations και μεγάλο μέρος των Πατριωτών για την Ευρώπη. Η Renew Europe στήριξε σε μεγάλο βαθμό την έναρξη διαπραγματεύσεων, αλλά είχε και αποχές. Αντίθετα, οι Σοσιαλιστές και Δημοκράτες, οι Πράσινοι και η Αριστερά κινήθηκαν κυρίως κατά, με λίγες εξαιρέσεις ή αποχές.
Η ελληνική αντιπροσωπεία κινήθηκε επίσης σε μεγάλο βαθμό κατά μήκος των πολιτικών οικογενειών. Οι ευρωβουλευτές της κεντροδεξιάς και της δεξιάς στήριξαν κυρίως την πρόταση, ενώ από την κεντροαριστερά και την αριστερά υπήρξαν κυρίως αρνητικές ψήφοι, μαζί με απουσίες και επιμέρους διαφοροποιήσεις.
Τι ακολουθεί από εδώ και πέρα
Το επόμενο βήμα είναι ο λεγόμενος τριμερής διάλογος, ο γνωστός τρίλογος, ανάμεσα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Εκεί θα διαπραγματευτούν το τελικό κείμενο, επειδή το Κοινοβούλιο έχει τώρα τη δική του διαπραγματευτική θέση και το ίδιο θα έχει και το Συμβούλιο εκ μέρους των κρατών μελών. Αν υπάρξει συμφωνία, αυτή θα επιστρέψει για τελική έγκριση τόσο στο Ευρωκοινοβούλιο όσο και στο Συμβούλιο.
Μία σημαντική διευκρίνιση είναι πως δεν μιλάμε για οδηγία αλλά για κανονισμό. Η οδηγία χρειάζεται μεταφορά στο εθνικό δίκαιο από κάθε κράτος μέλος. Ο κανονισμός, αντιθέτως, μόλις εγκριθεί οριστικά και δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα τεθεί σε ισχύ την εικοστή ημέρα από τη δημοσίευση και θα είναι δεσμευτικός στο σύνολό του και άμεσα εφαρμοστέος στα κράτη μέλη που δεσμεύονται από αυτόν. Το ίδιο το κείμενο το λέει ρητά.
Άρα, για να γίνει το νέο πλαίσιο υποχρεωτικό, πρέπει να ολοκληρωθούν οι διαπραγματεύσεις με το Συμβούλιο, να εγκριθεί το τελικό κείμενο από τα δύο νομοθετικά όργανα και να δημοσιευθεί επισήμως. Από εκεί και πέρα, δεν θα απαιτείται εθνική νομοθεσία μεταφοράς όπως συμβαίνει με μια οδηγία. Θα εφαρμόζεται άμεσα. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη βαθμίδα. Για να γίνει υποχρεωτική σε πλήρη κλίμακα η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής μέσω του ευρωπαϊκού εντάλματος απέλασης, θα πρέπει η Κομισιόν να διαπιστώσει ότι υπάρχουν οι αναγκαίες νομικές και τεχνικές υποδομές και να εκδώσει την ειδική εκτελεστική απόφαση που προβλέπει το ίδιο το κείμενο.
Μάχη κρατών και πολιτικών
Η πολιτική μάχη πια μεταφέρεται από την αίθουσα της ολομέλειας του Ευρωκοινοβουλίου, στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Οι χώρες που ζητούν πιο σκληρό και λειτουργικό σύστημα απελάσεων θα πιέσουν να μην αλλάξει ο βασικός κορμός του κειμένου. Οι αντίπαλοι του σχεδίου θα προσπαθήσουν να περιορίσουν κυρίως την κράτηση, τις επιστροφές σε τρίτες χώρες, τις μόνιμες απαγορεύσεις εισόδου και τις στενές προθεσμίες δικαστικών προσφυγών. Το τελικό αποτέλεσμα θα δείξει αν η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε πράγματι να περάσει από τη θεωρία των απελάσεων στην πράξη ή αν θα παραμείνει, όπως συχνά συμβαίνει, πρωταθλήτρια στην παραγωγή κανόνων που όλοι χειροκροτούν και λίγοι εφαρμόζουν.