2025: Απολογισμός αίματος, σιωπών και χαμένων ευκαιριών στην Αν. Μεσόγειο

Το 2025 κλείνει στην Ανατολική Μεσόγειο χωρίς νικητές. Μόνο με λαούς εξαντλημένους, κοινωνίες τραυματισμένες και μια περιοχή που συνεχίζει να λειτουργεί ως γεωπολιτικός επιταχυντής συγκρούσεων, όχι ως γέφυρα ειρήνης. Όσοι αναζητούν «ισορροπίες» και «σταθερότητα» στους διπλωματικούς χάρτες, ας κοιτάξουν πρώτα τα ερείπια, τα νεκροταφεία, τα νοσοκομεία χωρίς ρεύμα και τα παιδιά που μεγάλωσαν φέτος με τον ήχο των drones.
Από τη Γάζα και το νότιο Ισραήλ μέχρι τον Λίβανο και τη Συρία, από την Ερυθρά Θάλασσα μέχρι την Κύπρο και το Αιγαίο, η Ανατολική Μεσόγειος δεν βίωσε απλώς μια χρονιά εντάσεων. Βίωσε μια κανονικοποίηση της βίας. Και αυτή η κανονικοποίηση είναι το πιο ανησυχητικό πολιτικό γεγονός του 2025. Ο πόλεμος στη Γάζα αποτέλεσε τον πυρήνα αυτής της αιμορραγίας. Όχι μόνο για τον αριθμό των θυμάτων -χιλιάδες άμαχοι, παιδιά, γυναίκες- αλλά γιατί κατέρριψε οριστικά την ψευδαίσθηση ότι η περιοχή μπορεί να «διαχειρίζεται» το Παλαιστινιακό χωρίς πολιτική λύση. Το Ισραήλ, λειτουργώντας με λογική απόλυτης στρατιωτικής επικράτησης και με την αμέριστη πολιτική κάλυψη των ΗΠΑ, απέδειξε ότι μπορεί να επιβάλει τετελεσμένα, όχι όμως ειρήνη. Η Χαμάς, από την άλλη, ενίσχυσε την τραγωδία των Παλαιστινίων, εγκλωβίζοντας έναν λαό ανάμεσα στην κατοχή και τον φανατισμό. Ο Λίβανος κινήθηκε όλη τη χρονιά στο όριο της κατάρρευσης. Το μέτωπο με τη Χεζμπολάχ και οι ισραηλινές επιθέσεις κράτησαν τη χώρα σε διαρκή συναγερμό, ενώ η οικονομική και πολιτική αποσύνθεση συνεχίστηκε αθόρυβα. Η Συρία παρέμεινε το «ξεχασμένο μέτωπο» της περιοχής: ένας πόλεμος που τυπικά δεν είναι πια στις πρώτες ειδήσεις, αλλά στην πράξη συνεχίζει να σκοτώνει, να εκτοπίζει και να παράγει αστάθεια. Η Ερυθρά Θάλασσα, με τις επιθέσεις σε εμπορικά πλοία και τη στρατιωτικοποίησή της, θύμισε ότι η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι απομονωμένο σύστημα. Είναι κόμβος παγκόσμιων ροών: ενέργειας, εμπορίου, στρατηγικής ισχύος. Κάθε σπίθα στην περιοχή επηρεάζει αλυσίδες εφοδιασμού, οικονομίες και διεθνείς ισορροπίες.
Παίχτες οι ΗΠΑ και η Ρωσία
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο ρόλος των μεγάλων δυνάμεων υπήρξε καθοριστικός -και σε μεγάλο βαθμό απογοητευτικός. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρέμειναν η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη, αλλά όχι ηγεμονική δύναμη ειρήνης. Η πολιτική τους χαρακτηρίστηκε από επιλεκτική ευαισθησία: απόλυτη στήριξη στο Ισραήλ, ρητορικές εκκλήσεις για «αυτοσυγκράτηση» και πλήρη απουσία ουσιαστικής πίεσης για πολιτική λύση. Η Ουάσινγκτον επέλεξε για άλλη μια φορά τη διαχείριση της κρίσης, όχι την επίλυσή της. Η Ρωσία, αποδυναμωμένη από τον πόλεμο στην Ουκρανία, διατήρησε παρουσία αλλά έχασε πρωτοβουλία. Στη Συρία παραμένει παίκτης, όμως περισσότερο ως διαχειριστής ισορροπιών παρά ως δύναμη διαμόρφωσης εξελίξεων. Η Μόσχα αξιοποίησε τις αντιφάσεις της Δύσης, αλλά δεν πρότεινε εναλλακτικό όραμα σταθερότητας. Η επιρροή της στην Ανατολική Μεσόγειο το 2025 ήταν αμυντική, όχι δημιουργική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε, για άλλη μια χρονιά, ο μεγάλος απών. Παρά το γεγονός ότι η Ανατολική Μεσόγειος είναι άμεση γειτονιά της, παρά τις προσφυγικές ροές, την ενεργειακή εξάρτηση και την ασφάλεια, η Ε.Ε. περιορίστηκε σε δηλώσεις αρχών. Δεν μπόρεσε -ή δεν θέλησε- να αρθρώσει ενιαία φωνή, πόσο μάλλον να λειτουργήσει ως γεωπολιτικός παίκτης. Η έλλειψη κοινής εξωτερικής πολιτικής την καθιστά θεατή σε μια περιοχή που καίγεται λίγα μίλια από τις ακτές της. Σε αυτό το περιβάλλον, οι μικρότερες χώρες της περιοχής -ανάμεσά τους και η Κύπρος- βρέθηκαν εκτεθειμένες. Η Ανατολική Μεσόγειος παρουσιάστηκε συχνά ως «ενεργειακός παράδεισος», όμως το 2025 απέδειξε ότι χωρίς ασφάλεια και πολιτική λύση, οι αγωγοί και τα κοιτάσματα δεν φέρνουν σταθερότητα. Αντίθετα, συχνά εντείνουν τον ανταγωνισμό.
Πεδίο η Ανατολική Μεσόγειος
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, είναι αν υπάρχουν προοπτικές ειρήνευσης. Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι το 2025 δεν τις γέννησε. Όχι γιατί οι λαοί δεν τις θέλουν, αλλά γιατί οι ισχυροί δεν τις επιδιώκουν. Η ειρήνη απαιτεί πολιτικό κόστος, συγκρούσεις με εσωτερικά ακροατήρια, αναμέτρηση με ιδεολογικά δόγματα. Και αυτά σπανίζουν. Κι όμως, μέσα στο σκοτάδι, υπάρχουν χαραμάδες. Η κόπωση των κοινωνιών, η διεθνής αγανάκτηση για την ανθρωπιστική καταστροφή, η αδυναμία στρατιωτικής «τελικής λύσης» δημιουργούν, αντικειμενικά, προϋποθέσεις επανεκκίνησης της πολιτικής. Όχι αυτόματα, όχι σύντομα, αλλά αναπόφευκτα. Η Ανατολική Μεσόγειος δεν χρειάζεται άλλες «πρωτοβουλίες βιτρίνας». Χρειάζεται μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας, που να βασίζεται στο διεθνές δίκαιο, στον σεβασμό των λαών και όχι στις σφαίρες επιρροής. Χρειάζεται επίσης η Ευρώπη να αποφασίσει αν θα παραμείνει οικονομικός γίγαντας και πολιτικός νάνος. Ο απολογισμός του 2025 είναι βαρύς. Αλλά δεν είναι μοιραίος. Η ιστορία της περιοχής δείχνει ότι ακόμη και μέσα από τα ερείπια μπορεί να γεννηθεί πολιτική. Το ερώτημα είναι αν το 2026 θα βρει την Ανατολική Μεσόγειο με λιγότερα όπλα και περισσότερη βούληση. Ή αν θα συνεχίσουμε να μετράμε θύματα, βαφτίζοντας την αδράνεια «ρεαλισμό». Γιατί στο τέλος, αυτό που αιμορραγεί δεν είναι μόνο η περιοχή. Είναι η ίδια η ιδέα ότι η ειρήνη είναι εφικτή. Και αυτό, ίσως, είναι το πιο επικίνδυνο τραύμα απ’ όλα.
Ρεκόρ οι νεκροί στη Γάζα
Συνεχίζοντας τον απολογισμό, αξίζει να σταθούμε σε μια διάσταση που συχνά υποβαθμίζεται στις γεωπολιτικές αναλύσεις: τη βαθιά κοινωνική και ψυχολογική φθορά που αφήνει πίσω της η παρατεταμένη σύγκρουση. Το 2025 δεν κατέγραψε μόνο αριθμούς νεκρών και τραυματιών· κατέγραψε μια γενιά που μεγαλώνει χωρίς ορίζοντα. Στη Γάζα, στον νότιο Λίβανο, στη Συρία, αλλά και σε γειτονικές χώρες που υποδέχονται πρόσφυγες, η καθημερινότητα διαμορφώνεται από την ανασφάλεια, την απώλεια και την κανονικοποίηση της βίας. Αυτή η διάβρωση των κοινωνικών ιστών είναι το πιο ανθεκτικό «όπλο» των πολέμων: παραμένει πολύ μετά τη σίγαση των όπλων. Παράλληλα, το 2025 ανέδειξε με ωμό τρόπο τη διπλή ηθική της διεθνούς κοινότητας. Το διεθνές δίκαιο επικαλείται επιλεκτικά, οι ανθρωπιστικές αρχές γίνονται αντικείμενο γεωπολιτικής διαπραγμάτευσης και τα ανθρώπινα δικαιώματα μετατρέπονται σε εργαλείο ρητορικής αντιπαράθεσης, όχι σε πυξίδα πολιτικής. Αυτή η υποκρισία δεν περνά απαρατήρητη από τους λαούς της περιοχής. Αντίθετα, τροφοδοτεί τον κυνισμό, ενισχύει ακραίες φωνές και αποδυναμώνει κάθε μετριοπαθή πολιτική πρόταση που μιλά για συνύπαρξη. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναβάθμιση του ρόλου των περιφερειακών δυνάμεων. Η Τουρκία, το Ιράν, οι αραβικές μοναρχίες του Κόλπου κινήθηκαν το 2025 με αυξημένη αυτοπεποίθηση, εκμεταλλευόμενες τα κενά και τις αντιφάσεις των μεγάλων παικτών. Άλλοτε ως διαμεσολαβητές, άλλοτε ως υποκινητές ή χρηματοδότες, συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός πολυεπίπεδου ανταγωνισμού, όπου τα τοπικά μέτωπα συνδέονται άμεσα με ευρύτερες στρατηγικές επιδιώξεις. Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται έτσι σε σκακιέρα πολλών παικτών, με τους λαούς συχνά στη θέση των πιο αδύναμων πιονιών.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η έννοια της ειρήνης κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε απλή «απουσία γενικευμένου πολέμου». Όμως ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη, χωρίς πολιτική λύση και χωρίς προοπτική αξιοπρεπούς ζωής, δεν είναι παρά μια εύθραυστη ανακωχή. Το 2025 έδειξε ότι οι στρατιωτικές λύσεις δεν κλείνουν κύκλους· τους αναπαράγουν. Κάθε νέα επιχείρηση, κάθε «χειρουργικό πλήγμα», σπέρνει το έδαφος για την επόμενη έκρηξη. Αν υπάρχει ένα δίδαγμα από τη χρονιά που φεύγει, είναι ότι η Ανατολική Μεσόγειος δεν αντέχει άλλη αναβολή της πολιτικής. Η ειρήνη δεν θα προκύψει από την εξάντληση των αντιπάλων, αλλά από την εξάντληση των κοινωνιών από τον πόλεμο. Το στοίχημα για το μέλλον δεν είναι απλώς αν θα μειωθούν οι εστίες έντασης, αλλά αν θα ανακτηθεί η πίστη ότι η συνύπαρξη είναι εφικτή. Χωρίς αυτή την πίστη, ακόμη και η πιο καλοσχεδιασμένη διπλωματική πρωτοβουλία θα παραμένει κενό γράμμα. Και τότε, η Ανατολική Μεσόγειος θα συνεχίσει να αιμορραγεί – όχι μόνο από τις πληγές των πολέμων, αλλά από την απουσία ελπίδας.