George Gabriel's Artwork Sparks Controversy: Art to Provoke and Offend?

Λέγεται ότι όταν ένα έργο τέχνης προβληματίζει, προκαλεί συζητήσεις και αντιδράσεις, έχει πετύχει το σκοπό του, πέραν της όποιας καλλιτεχνικής αξίας που έτσι κι αλλιώς κρίνεται από το κοινό και τους ειδικούς, από τη στιγμή της δημιουργίας και έκθεσής του στο κοινό. Οι τελευταίες, ειδικά, εικαστικές προσεγγίσεις του ζωγράφου και πρώην εκπαιδευτικού και επιθεωρητή τέχνης, Γιώργου Γαβριήλ, βρέθηκαν στο επίκεντρο της κοινής γνώμης, διχάζοντάς την, λόγω της θεματολογίας και της δικής του οπτικής αποτύπωσης γεγονότων.
Πριν από λίγες μέρες ο ίδιος ο καλλιτέχνης δημοσίευσε στα Μέσα Κοινωνικής του Δικτύωσης το νέο του έργο στο οποίο, εξ αφορμής οπτικού υλικού που διέρρευσε στο διαδίκτυο, απεικονίζεται ο ανώτατος θεσμός του κυπριακού κράτους ως εταίρα, ντυμένος προκλητικά με την ένδειξη ότι γίνονται δεκτά μόνο μετρητά, ενώ σχηματίζεται με τον καπνό που φουμάρει η γεωγραφική όψη του νησιού, σε βαθύ γκρίζο χρώμα.
Το σκεπτικό που τον οδήγησε στη δημιουργία αυτού του πίνακα και για τον προβληματισμό που επιδιώκει να δημιουργήσει με την εικαστική αυτή προσέγγιση, μίλησε ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Επίσης, για το κατά πόσον αυτό το έργο και άλλα παρόμοια μπορούν να γίνουν αποδεκτά, καλλιτεχνική αδεία, εάν θίγεται ο θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας και ο ίδιος ως άτομο αλλά και για την απήχηση που ένα τέτοιο έργο έχει, μίλησαν η Ιστορικός Τέχνης, Μαρία Παφίτη και ο Επιμελητής και εικαστικός Βασίλης Βασιλειάδης.
O κ. Γαβριήλ δήλωσε ότι το συγκεκριμένο έργο τέχνης ” έγινε μέσα στην περιρρέουσα κατάσταση που διαμορφώθηκε με την κυκλοφορία βίντεο και ο κάθε καλλιτέχνης εκφράζεται ανάλογα με τα συναισθήματα και τους προβληματισμούς που του προκαλούν τα γεγονότα δίχως να προσμετρά τις αντιδράσεις που θα προκληθούν από το έργο”.
Πρόσθεσε ότι “σίγουρα τα γεγονότα μας δίνουν τροφή για να δημιουργούμε, όμως κόσμος πρέπει να γνωρίζει ότι οι καλλιτέχνες λειτουργούν ως ευαίσθητοι δέκτες μέσα στην κοινωνία, αφουγκράζονται το πολιτικοκοινωνικό γίγνεσθαι της εποχής τους και το εκφράζουν μέσα από τη δουλειά τους, τα έργα τους είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας μέσα στην οποία ζούμε”.
Όπως είπε ο εικαστικός, “η τέχνη δεν είναι μόνο για να μας χαϊδεύει το μάτι, πολλές φορές προκαλεί, προσβάλλει, αφυπνίζει, μας ταρακουνά, και μας προβληματίζει και ο κάθε καλλιτέχνης πρέπει να νοιώθει ελεύθερος να εκφράζεται, να μιλά για ό,τι θεωρεί κρίσιμο ακόμα κι αν αυτό ενοχλεί ή σοκάρει, διότι είναι αυτό που συχνά προκαλεί και την απαραίτητη κοινωνικοπολιτική αλλαγή”.
Για το κατά πόσον πλήττεται ο θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας και ο ίδιος ως άτομο, ο κ. Γαβριήλ ανέφερε ότι “δυστυχώς ο Πρόεδρος δεν χρειάζεται εμένα για να πλήξει το θεσμό του, μια χαρά τα καταφέρνει μόνος του μαζί με τους συνεργάτες του, με βάση αυτά που είδαμε στο βίντεο, αλλά και με την πολιτική που ακολουθεί σε διάφορα θέματα όπως είναι η γενοκτονία των Παλαιστινίων στη Γάζα, και τα πολλά σκάνδαλα διαφθοράς που αντιμετωπίζει ο τόπος μας”.
Για το κατά πόσον έχει όρια η καλλιτεχνική έκφραση κι αν ο ίδιος τα παραβιάζει ο καλλιτέχνης είπε ότι “η καλλιτεχνική έκφραση και η ελευθερία της έκφρασης κατοχυρώνονται με βάση το άρθρο 19 του Συντάγματός μας και το Άρθρου 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου έτσι κάθε προσπάθεια καθορισμού ορίων σε αυτό το δικαίωμα αποτελούν ενέργειες που στοχεύουν στον περιορισμό της ελευθερία της έκφρασης”.
Πρόσθεσε ότι “η τέχνη οφείλει να είναι ελεύθερη να μπορεί να προκαλεί και να προβληματίζει, και κάθε προσπάθεια περιορισμού αυτής της ελευθερίας είναι πλήγμα για την ίδια τη δημοκρατία και πισωγύρισμα για ολόκληρη την κοινωνία”.
Ο κ. Γαβριήλ είπε ότι “σε μια δημοκρατική κοινωνία, τα όρια της τέχνης δεν καθορίζονται από το αν ένα έργο προκαλεί ενόχληση ή προσβολή, αλλά από το αν παραβιάζει θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα”.
Σημείωσε ότι “η τέχνη π.χ. δεν μπορεί -και δεν πρέπει- να υποκινεί βία, μίσος ή διακρίσεις και εκεί είναι που παρεμβαίνει ο νόμος, η πολιτεία, αντίθετα, η ενόχληση, η προσβολή ή η διαφωνία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ελευθερίας της έκφρασης”.
“Η κοινωνία έχει κάθε δικαίωμα να αντιδρά, να κρίνει, να απορρίπτει και να ασκεί κριτική, δεν έχει όμως δικαίωμα να απαιτεί τη φίμωση ενός έργου απλώς επειδή δεν συμφωνεί με το περιεχόμενό του”, ανέφερε, τέλος ο κ. Γαβριήλ.
Η Ιστορικός Τέχνης, Μαρία Παφίτη, ερωτήθηκε για την καλλιτεχνική αξία των έργων του Γαβριήλ, δεδομένου ότι σκιαγραφούν και ζοφερές κυρίως στιγμές της ζωής των πρωταγωνιστών τους, ατόμων ή θεσμών.
Απαντώντας είπε ότι “ο Γιώργος Γαβριήλ είναι ένας ικανός και ταλαντούχος καλλιτέχνης, αποφοίτησε από την φημισμένη Σχολή Καλών Τεχνών Surikov της Μόσχας, στην οποία σπούδασαν παγκοσμίως αναγνωρισμένοι καλλιτέχνες, όπως Ilya Glazunov, Tair Salakhov, Zurab Tsereteli, Tatyana Nazarenko ενώ η συγκεκριμένη σχολή δίνει ιδιαίτερη σημασία στο καλό σχέδιο, την ανατομία, τη ζωγραφική και γλυπτική, αλλά και στην εικονογραφία”.
Πρόσθεσε ότι “τα χαρακτηριστικά αυτά αποτυπώνονται με αρτιότητα στα έργα του Γιώργου Γαβριήλ τα οποία πράγματι χαρακτηρίζονται από εξαιρετικό σχέδιο, σωστές αναλογίες, γνώση και χρήση των χρωμάτων, αλλά και από τις αρχές της παραδοσιακής εικονογραφίας. Οι καλλιτεχνικές του ικανότητες είναι πασιφανείς”.
Η κ. Παφίτη είπε ότι “ο Γαβριήλ έχει διαγράψει μια καλλιτεχνική πορεία 40 χρόνων κατά τη διάρκεια των οποίων καταπιάστηκε κυρίως με την Κύπρο, το τοπίο, τη γη και τους ανθρώπους της, αλλά και με τη ζωγραφική των τοιχογραφιών του Αγίου Γεωργίου στην Κοκκινοτριμιθιά, έκανε πληθώρα εκθέσεων, τόσο στην Κύπρο, όσο και το εξωτερικό και έργα του βρίσκονται σε πολλές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές”.
Ανέφερε ότι κάνει εντύπωση στην ίδια, “που κατά τη διάρκεια της μεγάλης καλλιτεχνικής του δραστηριότητας ουδέποτε απασχόλησε την κοινή γνώμη και εκτός από αυτούς που σχετίζονται με την τέχνη ή είναι συλλέκτες, κανένας δεν εξέφρασε άποψη για τα έργα του, κάτι που συμβαίνει τώρα αφού απασχολεί μεγάλη μερίδα των πολιτών, λόγω της διαφορετικής θεματογραφίας με την οποία καταπιάστηκε τα τελευταία πέντε-έξι χρόνια δίχως να είναι η μόνη. Σημείωσε ότι “η αξία των έργων και το ταλέντο του καλλιτέχνη δεν μειώνεται επειδή επέλεξε να απεικονίσει θέματα που ενοχλούν μερίδα του κοινού”.
Σε ερώτηση για το ποια τα όρια της “καλλιτεχνικής αδείας” και κατά πόσο ο Γαβριήλ τα έχει ξεπεράσει, η κ. Παφίτη είπε ότι “ζούμε σε μια δημοκρατική και ελεύθερη κοινωνία, όπου ο κάθε άνθρωπος δικαιούται να έχει άποψη και να ασκεί κριτική”.
Πρόσθεσε ότι “άλλοι ασκούν κριτική από τον καναπέ τους, άλλοι από καφενεία, άλλοι πίσω από κλειστές πόρτες, άλλοι δημόσια και πάρα πολλοί μέσω των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, τα σχόλιά τους είναι συχνά αυστηρά, προκλητικά και κάποτε υβριστικά, αλλά δεν δέχονται τέτοιες επιθέσεις και ούτε στοχοποιούνται και απλά ορισμένοι συμπολίτες μας συμφωνούν, κάποιοι διαφωνούν και η καθημερινότητα συνεχίζεται”.
Η κ. Παφίτη συνέχισε λέγοντας ότι “ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης θέλησε να εκφράσει την κριτική του μέσω της εικαστικής γλώσσας, δεν επέβαλε τα έργα του στο κοινό και ούτε απαίτησε από αυτό να πάει στις γκαλερί να τα δει, να τα εγκρίνει και να τα αποκτήσει παρόλο που όπως γνωρίζω τα πλείστα από αυτά τα αμφιλεγόμενα έργα έχουν πωληθεί”.
Ανέφερε ότι κατά τη γνώμη της “δεν πρέπει να επιχειρείται ούτε λογοκρισία, ούτε να επιδιώκεται η φίμωση και όσοι διαφωνούν, μπορούν απλώς να προσπερνούν τη συγκεκριμένη τέχνη”.
Η κ. Παφίτη είπε ότι “είναι άξιο απορίας γιατί ανάμεσα στα όσα συμβαίνουν στον καλλιτεχνικό χώρο, μόνο αυτή τη φορά και μόνο αυτή τη θεματογραφία στοχοποιείται και συζητιέται” και διερωτήθηκε “τί γίνεται με τα υπόλοιπα και διαχρονικά και σοβαρά ζητήματα που αφορούν τους καλλιτέχνες και τη δουλειά τους;”
Για το κατά πόσον θίγονται οι θεσμοί τους οποίους ο Γαβριήλ αποτυπώνει με καυστικό τρόπο, η ιστορικός τέχνης απάντησε αρνητικά σημειώνοντας ότι “αυτό που πρέπει να μας απασχολεί είναι τα όσα δίνουν αφορμές και τροφή στον καλλιτέχνη”.
Σε ερώτηση για το εάν βρίσκονται ψηλά στις προτιμήσεις των συλλεκτών αυτού του είδους τα έργα η κ. Παφίτη είπε ότι “τα πλείστα από αυτά τα πολυσυζητημένα έργα έχουν πωληθεί, γεγονός που αποδεικνύει ότι ο κόσμος τα ζητά”.
Αναφέρθηκε και σε άλλα έργα του Γιώργου Γαβριήλ με θέματα που δεν “ένοχλούν” όπως τα τέσσερα έργα που δείχνουν τοπία και ανθρώπους της Κύπρου μέσα στη φύση, τα οποία ήταν μέρος της φιλανθρωπικής δημοπρασίας που έγινε προς όφελος του Nicholas Zoe Foundation τον περασμένο Σεπτέμβριο κι ενώ είχαν τιμή εκκίνησης 420 ευρώ τελικά πωλήθηκαν 1250 ευρώ το καθένα.
“Από μόνα τους αυτά τα αποτελέσματα δείχνουν ότι υπάρχει μεγάλη ζήτηση για τα έργα του Γιώργου Γαβριήλ, όπως συνέβαινε στη σαραντάχρονη πορεία του” συνέχισε η κ. Παφίτη για να κλείσει με την προσωπική της εκτίμηση ότι “όπως ο καλλιτέχνης ασκεί κριτική, εξίσου πρέπει και να κρίνεται, αλλά να κρίνεται σφαιρικά, λαμβάνοντας υπόψη όλη την καλλιτεχνική του παραγωγή και όχι μεμονωμένα έργα, διότι αυτή η στάση στερείται αντικειμενικότητας και είναι άδικη”.
Την δική του εκτίμηση ότι “δεν έχει κανένα νόημα να συζητούμε οτιδήποτε διότι το περιεχόμενο και των τελευταίων έργων του Γαβριήλ είναι το ίδιο, η κατάσταση είναι η ίδια, οι πρωταγωνιστές είναι οι ίδιοι και το πιο τραγικό από όλα είναι ότι και τα επιχειρήματα είναι τα ίδια” εξέφρασε ο επιμελητής και εικαστικός Βασίλης Βασιλειάδης.
Πρόσθεσε ότι “απλώς επαναλαμβάνονται και όποιος το συζητά και επιχειρηματολογεί και μπαίνει σε διάλογο επαναλαμβάνει τα ίδια πράγματα”.
Ο κ. Βασιλειάδης είπε ότι το θέμα που προκύπτει με τα έργα του Γ. Γαβριήλ “είναι 100% κομμένο και ραμμένο για να πολώνει επομένως επειδή ούτε οι χρονικές συγκυρίες νομίζω είναι τυχαίες, όπως και τις προηγούμενες φορές, ο καλλιτέχνης πολώνει ξανά και υπάρχουν δύο κατηγορίες συμπολιτών μας που φροντίζουν αυτός ο μύλος να γυρίζει”.
Η μία κατηγορία “είναι οι πολιτικοί διότι όταν πήγαινε το θέμα να ξεχαστεί αναζωπύρωναν το ζήτημα με κάποιες δηλώσεις τους γιατί η πόλωση μεταφράζεται σε ψήφους και η άλλη κατηγορία είναι δυστυχώς σε αρκετές περιπτώσεις και οι δημοσιογράφοι διότι στη δημοσιογραφία αυτό μεταφράζεται σε πρωτοσέλιδα”.
Ο κ. Βασιλειάδης ανέφερε ότι “δημιουργήθηκε ένας μύλος που τον γυρίζουν αυτές οι δύο κατηγορίες συμπολιτών μας και η υπόλοιπη κοινωνία και όσοι από τους πιο πάνω δεν ασπάζονται την ίδια φιλοσοφία, δαγκώνουμε μπαγιάτικα δολώματα και σκοντάφτουμε στις πέτρες ενώ παράλληλα γινόμαστε και τρωτοί έναντι του συμφέροντος”.
“Οσες φορές κι αν το κάνει ο Γαβριήλ ίσες φορές θα πολώνεται ο κόσμος”, είπε ο κ. Βασιλειάδης ο οποίος σημείωσε ότι δεν πιστεύει “ότι η τέχνη πρέπει να ενοχλεί”.
“Εμένα δεν με ενοχλεί μια νεκρή φύση του Ματίς, δεν με ενοχλεί ο Παρθενώνας, στην περίπτωση όμως του Προέδρου της Δημοκρατίας ως εταίρα, ο κ. Βασιλειάδης, ανέφερε ότι και ο ίδιος ο Γιώργος Γαβριήλ είχε δηλώσει παλαιότερα ότι δημιουργεί τέχνη για να ενοχλήσει με τον κ. Βασιλειάδη να διαφωνεί με αυτό και να διερωτάται γιατί η τέχνη πρέπει να ενοχλεί.
Για το εάν οι θεσμοί και σύμβολα θίγονται από κάποια έργα τέχνης ο κ. Βασιλειάδης είπε ότι “τα σύμβολα δεν έχουν δικαιώματα κάτι που αρκετός κόσμος δεν το ξέρει κι έρχεται να υπερασπιστεί τα σύμβολα”.
Εξήγησε ότι “ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ένας Αρχιεπίσκοπος, είναι σύμβολα και δεν έχουν δικαιώματα, οι άνθρωποι όμως έχουν δικαιώματα και μπορούν να τα εκφράσουν”.
Όπως σημείωσε ο κ. Βασιλειάδης, “εάν η τέχνη θίγει ή προσβάλλει σύμβολα είναι ακόμη ένα θέμα, διότι σε όλες τις διεθνείς διοργανώσεις μέσα στους όρους για συμμετοχή είναι ότι δεν πρέπει να θίγεις σύμβολα, πεποιθήσεις, ιδεολογίες και άλλα, δηλαδή είναι μέσα στο γενικότερο τούτο πλαίσιο του ρόλου του καλλιτέχνη στην κοινωνία”.
Τέλος, για την χρήση του όρου λογοκρισία είπε ότι λανθασμένα “είθισται να λέμε ότι όταν κάποιος διαφωνεί είναι λογοκρισία ή φασισμός. Δεν είναι λογοκρισία να εκφράζω την άποψή μου, όπως άλλωστε έκανε και ο Γιώργος Γαβριήλ. Λογοκρισία είναι η θεσμική απαγόρευση, δεν είναι το να διαφωνεί ο ένας με κάποιον άλλο”.
Το πολιτικό σύστημα και η κοινωνία πρέπει να μπουν σε διάλογο για να συζητήσουν θέματα που απασχολούν τους ανθρώπους, ανέφερε στο ΚΥΠΕ η εικαστικός και Πρόεδρος του Επιμελητηρίου Καλών Τεχνών Κύπρου (ΕΚΑΤΕ), Αθηνά Αντωνιάδου, κληθείσα να τοποθετηθεί για τον καινούργιο πίνακα του ζωγράφου Γιώργου Γαβριήλ.
Η Αθηνά Αντωνιάδου επεσήμανε ότι ο Γιώργος Γαβριήλ «δεν εκφράζει μόνο τον εαυτό του ως καλλιτέχνης», αλλά «εκφράζει τον παλμό της κοινωνίας». «Ένας από τους ρόλους των καλλιτεχνών είναι να εκφράζουν τον παλμό της κοινωνίας σε πάρα πολλά θέματα, τα οποία ορισμένοι βρίσκουν λογικά και ορισμένοι βρίσκουν τελείως τρελά», είπε.
«Το ότι ο Γιώργος (Γαβριήλ) εκφράζεται τόσο δυναμικά και δημοσιεύει ο ίδιος τα έργα του στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, εκτός του ότι είναι γενναίο ως ένα σημείο, είναι κάτι που το νιώθει από την κοινωνία», επεσήμανε η κ. Αντωνιάδου. «Μπορεί να είναι η γνώμη του, αλλά δεν εκφράζει μόνον τη δική του γνώμη του, και τούτο φαίνεται από την ανταπόκριση που έχει στο Facebook ή οπουδήποτε εκθέτει τα έργα του», συμπλήρωσε.
Την ίδια ώρα, η Πρόεδρος του ΕΚΑΤΕ σημείωσε ότι «αυτός που κρίνεται μέσα από το έργο του καλλιτέχνη πρέπει να κάνει αυτοκριτική και να αναλογιστεί κάποια πράγματα αντί να γίνεται ολόκληρη φασαρία και να καταδικάζεται ο καλλιτέχνης. Ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να σταματήσει να νιώθει τον παλμό της κοινωνίας, διότι είναι ευαίσθητος», υπογράμμισε.
«Η χορηγούμενη τέχνη είναι εντάξει, αλλά ένα έργο που κριτικάρει κάτι που γίνεται είναι καταδικαστέο;» διερωτήθηκε. «Πρέπει να στοχαστούμε ως κοινωνία και ως κυβέρνηση γιατί γίνονται πάρα πολλά πράγματα, για τα οποία δεν παίρνουμε απαντήσεις. Είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει κάποιος που να ‘’τσιμπάει’’ τα πράγματα, να ενοχλεί λίγο, να βάζει τον άλλον να σκέφτεται», τόνισε η Αθηνά Αντωνιάδου.
Παράλληλα, η εικαστικός εξέφρασε φόβο για πλήρη απώλεια της ελευθερίας του λόγου, λέγοντας ότι έχει χαθεί ένα μεγάλο κομμάτι της. «Υπάρχει πολύς φόβος γύρω μας. Μπορεί να μην τον έχει νιώσει τόσο πολύ ο κόσμος ακόμα, αλλά θα τον νιώσουμε», πρόσθεσε.
Απαντώντας σε ερώτηση , η Πρόεδρος του ΕΚΑΤΕ τόνισε πως «οι καλλιτέχνες έχουν ρόλο και ευθύνη. Ο ρόλος του καλλιτέχνη δεν είναι απλώς να κάνει αισθητικώς όμορφα και ευχάριστα πράγματα σε καιρό ειρήνης».
«Σε καιρούς κρίσης», συνέχισε, «οι καλλιτέχνες έχουμε τεράστια ευθύνη, που πρέπει να διαχειριστούμε μόνοι μας. Υπάρχει χρέος, το νιώθεις. Αν δεν το εκφράσεις, σταματάς να δουλεύεις, Όλα τα άλλα φαίνονται άχρωμα αν δεν υπάρχει ελευθερία», υπογράμμισε.
Την ίδια ώρα, η Αθηνά Αντωνιάδου σημείωσε ότι το πολιτικό σύστημα, η κυβέρνηση και η κοινωνία πρέπει να μπουν σε διάλογο. «Προωθούνται κάποια θέματα τα οποία είναι τελείως τρελά, αλλά κανείς δεν δικαιούται να μιλήσει για αυτά. Μιλάμε για πράσινη ενέργεια και από την άλλη διαλύουμε και τσιμεντώνουμε τα πάντα. Φάσκουμε και αντιφάσκουμε», επεσήμανε.
Ο καλλιτέχνης πρέπει να τοποθετείται μέσα από το έργο του και να έχει το ελεύθερο της καλλιτεχνικής έκφρασης, το οποίο μπορεί να δικαιολογήσει κιόλας, τόνισε.
Απαντώντας σε επισήμανση ότι σε προηγούμενα έργα του Γαβριήλ υπήρξαν αντιδράσεις από μερίδα της κοινωνίας και του πολιτικού συστήματος, η κ. Αντωνιάδου επεσήμανε ότι οι καλλιτέχνες είναι εδώ για να σοκάρουν και να προωθήσουν μία συζήτηση με ειλικρίνεια. «Πρέπει να υπάρχει λογική επιχειρηματολογία και από την άλλη πλευρά (Σ.Σ. από όσους αντιδρούν)», ανέφερε.
Καταληκτικά, η Πρόεδρος του ΕΚΑΤΕ ανέφερε ότι το έργο του Γιώργου Γαβριήλ ήταν «σοκαριστικό», ενώ παράλληλα εξέφρασε την ελπίδα ότι «θα μας ωθήσει να αρχίσουμε διάλογο για τα διάφορα θέματα που μας απασχολούν».
ΚΥΠΕ