Η απόσταση ως υπόσταση: η αποδόμηση του υπερ-προσιτού πολιτικού

Γράφει η Ειρήνη Δημητρίου
CEPO, FamigliaEight
Παρακολούθησα με προσήλωση το έργο του Γιώργου Βασιλείου, με αφορμή τον θάνατό του και τα αφιερώματα στα ΜΜΕ. Εκείνο που ξεχώρισα ήταν το statesmanship μιας εποχής χωρίς συνεχή τεχνολογία, χωρίς καθημερινή καταγραφή, χωρίς την πίεση της διαρκούς εξήγησης της κάθε κίνησης. Η παρουσία του δεν βασίστηκε στην αδιάκοπη έκθεση, αλλά στη θεσμική οικονομία λόγου και κινήσεων. Σχεδόν σαν σταρ ενός παλιότερου και καλύτερου σινεμά, η κάθε στιγμή πίσω από την κλειδαρότρυπα αποτελεί ιστορική παρακαταθήκη, αξιοσημείωτο κλικ και δημιουργεί μια απόσταση, η οποία αναιρείται μόνο όταν το επιλεγεί ο πρωταγωνιστής.
Εν έτει 2026, και όπως και σε κάθε σύγχρονη προεκλογική περίοδο από τον καιρό που οι online ζωές μας έχουν αποκτήσει την ίδια, αχρείαστη βαρύτητα με την πραγματική ζωή, και ιδίως σε μια μικρή κοινωνία όπως η Κύπρος, επανέρχεται ξανά η ίδια σχεδόν αξίωση: ο πολιτικός να είναι παρών παντού και πάντα. Να σχολιάζει άμεσα, να απαντά σε όλους, να εξηγεί τα πάντα. Η συνεχής παρουσία βαφτίζεται «προσβασιμότητα» και η προσβασιμότητα παρουσιάζεται ως αρετή. Ο πολιτικός αναμένεται να είναι κοντά στον κόσμο, ένας από εμάς, απλός άνθρωπος. Στην πράξη, όμως, η υπερ-παρουσία συχνά διαλύει αυτό που η ηγεσία χρειάζεται περισσότερο: υπόσταση. Όπως και σε κάθε λογής σχέσεις, επαγγελματικές ή ρομαντικές (κυρίως ρομαντικές), καλό είναι να κρατάμε και ελαφρώς το μυστήριο χωρίς να περιορίζουμε την πρόσβαση. Αν θέλαμε ένα από εμάς, θα μπαίναμε και εμείς. Θέλουμε καλύτερους.
Η πολιτική επικοινωνία, δυστυχώς έχει υιοθετήσει λογικές influencer economy. Όλα φαίνεται πως ανήκουν στη σφαίρα του δημοσίου, και έχουν αποκτήσει ιδιότητες που δεν θα έπρεπε, σε τέτοιο επίπεδο πολιτικής παρουσίας που όλα αναγκάζονται να είναι τόσο στιγμιαία και αυθόρμητα. Όταν κάθε σκέψη γίνεται post και κάθε κρίση story, ο πολιτικός παύει να εκπροσωπεί θεσμό και μετατρέπεται σε διαρκώς διαθέσιμο πρόσωπο. Κι έτσι βλέπουμε την φθορά. Χάνεται η υπόσταση, το εκτόπισμα και η δύναμη της παρουσίας.
Ακόμη και σε πιο αμφιλεγόμενες περιπτώσεις, το ίδιο μοτίβο γίνεται ορατό εκ των υστέρων. Ο Νίκος Αναστασιάδης, ανεξαρτήτως της κριτικής που δικαίως ή αδίκως του ασκήθηκε, λειτούργησε σε μεγάλο βαθμό μέσα από μια σαφή διάκριση ρόλων. Δεν επιχείρησε να είναι διαρκώς προσιτός, ούτε να σχολιάζει κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Hate him or love him, και αν και η απόσταση αυτή, ίσως θεωρήθηκε ψυχρότητα ή αλαζονεία, δεν μπορεί να μην αποτελεί στοιχείο θεσμικής στάσης. Το ίδιο έπραξε και ο Σπυρος Κυπριανού και ο Γλαυκός Κληρίδης. Ο τελευταίος επαναπροσδιόρισε την προσβασιμότητα με το ακέραιο του χαρακτήρα του, χωρίς όμως να χάνει την ουσία του υπέρτατου ρόλου του Προέδρου. Ο Δημήτρης Χριστοφιας δεν μπορουσε να το πράξει εξ ορισμού, γιατί οι ψηφοφόροι του τον ψήφισαν ακριβώς επειδή ήταν ένας από αυτούς. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης έχει πέσει στην παγίδα αυτή, προσπαθώντας να υπερμετριάσει μια οικειότητα η οποία τον ανέδειξε στη θέση που είναι. Δύσκολο να δημιουργήσεις την απαραίτητη απόσταση αν έχεις μάθει να απαντάς το τηλέφωνο αμέσως.
Σε μικρές κοινωνίες, η ανάγκη αυτής της απόστασης γίνεται ακόμη πιο έντονη. Όταν όλοι γνωριζόμαστε, όταν οι πολιτικοί κινούνται στις ίδιες παρέες, στα ίδια τραπέζια, στις ίδιες δημόσιες και ιδιωτικές στιγμές, οι ρόλοι συγχέονται. Ο πολιτικός γίνεται «δικός μας άνθρωπος», αλλά ταυτόχρονα παύει να είναι φορέας θεσμού. Η ηγεσία, όμως, απαιτεί ρόλο όχι παρέα.
Εδώ ακριβώς η σιωπή αποκτά πολιτικό βάρος. Η επιλογή του πότε δεν μιλάς είναι εξίσου πολιτική με το πότε μιλάς. Η αποχή από τον καθημερινό θόρυβο δημιουργεί αναμονή. Και η αναμονή δημιουργεί αξία. Ενδιαφέρον έχει ότι, σε αυτό το πεδίο, φαίνεται πως το στοίχημα το κερδίζουν συχνότερα γυναίκες ηγέτιδες της δεξιάς παράταξης. Ο νοών νοείτω. Προσιτές χωρίς να είναι πρόχειρες. Παρούσες χωρίς να αυτοκαταναλώνονται. Με σαφή όρια, με ρυθμό και με επίγνωση ότι το κύρος δεν χτίζεται με συνεχή έκθεση αλλά με συνέπεια στάσης.
Ίσως, τελικά, το πραγματικό δίλημμα της σύγχρονης πολιτικής να μην είναι αν ο ηγέτης είναι αρκετά κοντά στον πολίτη, αλλά αν αντέχει να κρατήσει την απαραίτητη απόσταση. Είναι μεγάλος ο εθισμός της τριβής και στην ανάγκη να δείξουμε παρουσία, πολλές φορές υπάρχουμε και μιλάμε χωρίς λόγο. Ειδικά όταν η θέση μου έχει διασφαλιστεί μέσα από πελατειακές σχέσεις, τότε η ηγεσία μεταμορφώνεται σε customer service. Η υπερ-οικειότητα, αντίθετα, διαβρώνει την εμπιστοσύνη. Όχι επειδή ο πολίτης δεν θέλει έναν ανθρώπινο πολιτικό, αλλά επειδή ο θεσμός δεν αντέχει τη συνεχή απομυθοποίηση. Εξάλλου, η απόσταση δεν είναι παιχνίδι αλλά είναι πλαίσιο. Και το πλαίσιο είναι αυτό που επιτρέπει στην εμπιστοσύνη να αναπτυχθεί. Η ταχύτητα έχει αναδειχθεί σε φετίχ της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας. Ο ηγέτης καλείται να αντιδρά άμεσα σε κάθε γεγονός, δήλωση ή κρίση, λες και η καθυστέρηση ισοδυναμεί με ανεπάρκεια. Στην πραγματικότητα, η συνεχής αντίδραση παράγει διαχείριση, όχι ηγεσία. Ο ηγέτης που κινείται με τους ρυθμούς του κύκλου ειδήσεων παγιδεύεται σε αυτόν. Αντίθετα, η απόσταση δημιουργεί χρόνο και ο χρόνος επιτρέπει κρίση, στάθμιση και στρατηγική. Η ηγεσία δεν προηγείται επειδή είναι γρήγορη, αλλά επειδή είναι έτοιμη. Και αυτό το είδος ετοιμότητας απαιτεί να ξέρεις πότε να περιμένεις.