Η σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ είναι μεγαλύτερη από ό,τι φαίνεται

Υπάρχει ένας δελεαστικός τρόπος να εξηγήσουμε τα πρόσφατα γεγονότα στο Καράκας. Αντικατοπτρίζουν την επιστροφή στις σφαίρες επιρροής, έναντι μιας διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες. Οι ΗΠΑ απολαμβάνουν τη δική τους σφαίρα επιρροής στην Αμερική (σύμφωνα με αυτό που πρέπει πλέον να ονομάζουμε Δόγμα Ντονρόε). Η πρωτοφανής απόφαση αιχμαλώτισης του προέδρου μιας χώρας με πάνω από 30 εκατομμύρια κατοίκους μπορεί να θεωρηθεί ως ένα μήνυμα ότι η Ουάσιγκτον θα επικεντρωθεί στη δική της σφαίρα, αφήνοντας τη Ρωσία και την Κίνα, τις άλλες μεγάλες δυνάμεις, να ασχοληθούν με τα δικά τους προβλήματα, κυρίως στην Ουκρανία και την Ταϊβάν.
Κάτι τέτοιο θα σήμαινε επιστροφή στα μπλοκ και τη διπλωματία του 19ου αιώνα, όπως ο ανανεωμένος προστατευτισμός επαναφέρει μια βικτοριανή εκδοχή του εμπορίου και του καπιταλισμού. Είναι επίσης απόλυτα σύμφωνο με την εφιαλτική εικόνα μιας μεταπολεμικής τάξης που ο Τζορτζ Όργουελ παρουσίασε στο 1984, στην οποία έβλεπε έναν κόσμο χωρισμένο μεταξύ Ωκεανίας, Ευρασίας και Ανατολικής Ασίας, τεράστιων μπλοκ με επίκεντρο τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα. Υπάρχει μια παρηγορητική λογική σε αυτό, και μια πλούσια βιβλιογραφία που εξηγεί πώς μπορούμε όλοι να επιβιώσουμε σε έναν “κόσμο σφαιρών”.
Για όσους δεν συμπαθούν την κυβέρνηση Τραμπ, μπορούν να βρουν κάποια παρηγοριά με μια σύγκριση με τον γκανγκστερισμό. Μπορεί να μην είναι ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών ή η Magna Carta, αλλά υπάρχει εντιμότητα μεταξύ κλεφτών, και ένας κόσμος χωρισμένος μεταξύ μαφιόζικων οικογενειών θα ήταν τουλάχιστον σταθερός και, ως επί το πλείστον, ειρηνικός. Σκεφτείτε μόνο την τάξη που επικρατεί στην αρχική σκηνή του Νονού, όταν ο Βίτο Κορλεόνε λειτουργεί ως καλοπροαίρετος δικτάτορας που μοιράζεται τα λάφυρα με άλλες οικογένειες, και με την αστυνομία.
Ο κίνδυνος δεν μπορεί ποτέ να εξαλειφθεί εντελώς. Όταν τα πράγματα πάνε στραβά, τέτοια μοντέλα μπορούν να οδηγήσουν σε καταστροφές όπως οι τελευταίες σκηνές του Νονού ή η διάσπαση μεταξύ των μπλοκ που προκάλεσε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Άνν Άπλμπαουμ παρουσιάζει την εικόνα ενός τριμερούς κόσμου στον οποίο “η Αμερική είναι απλώς ένας περιφερειακός νταής” τον οποίο τελικά αποκλείουν οι ευρωπαϊκές και ασιατικές αγορές, ενώ “αργά ή γρήγορα το “δικό μας” δυτικό ημισφαίριο θα οργανωθεί εναντίον μας και θα αντεπιτεθεί”.
Ωστόσο, η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο στην μεγαλύτερη στρατιωτική επιχείρηση στην Αμερική εδώ και δεκαετίες δεν ταιριάζει απόλυτα με ένα τέτοιο σταθερό, αν και διαιρεμένο, σύστημα. Αντί να δηλώνει στη Ρωσία και την Κίνα ότι είναι ελεύθερες να λειτουργούν στις δικές τους ζώνες ενδιαφέροντος, μπορεί να θεωρηθεί ως μια πρόκληση του Τραμπ προς αυτές. Και σε ένα σημαντικό βαθμό, οι σφαίρες επιρροής δεν εξαφανίστηκαν ποτέ.
Σφαίρες επιρροής
Η φράση καθιερώθηκε εν μέσω βιασύνης των ευρωπαϊκών δυνάμεων να κατακτήσουν και να χτίσουν αποικίες στα τέλη του 19ου αιώνα. Προηγήθηκε των προσπαθειών για την οικοδόμηση μιας παγκόσμιας τάξης και η ιδέα ήταν να βρεθεί ένας τρόπος συνύπαρξης, με τις αποικίες να παρέχουν οικονομική στήριξη στους αυτοκρατορικούς ηγέτες τους. Το αρχικό Δόγμα Μονρόε, που εκδόθηκε καθώς η αποικιοκρατία κέρδιζε δύναμη στις αρχές του 1800, ήταν μια προσπάθεια υπεράσπισης μιας παρόμοιας ζώνη επιρροής. Αλλά ακόμη και μετά το τέλος της αποικιοκρατίας και τη μεταπολεμική τάξη που βασίζεται πλέον σε κανόνες, δεν είναι σίγουρο εάν η έννοια αυτή εξαφανίστηκε ποτέ.
Σε άρθρο του το 2020, ο Γράχαμ Άλισον του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ περιέγραψε τις αποφάσεις που ακολούθησαν την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989 ως εξής:
Οι Αμερικανοί πολιτικοί είχαν σταματήσει να αναγνωρίζουν τις σφαίρες επιρροής – την ικανότητα άλλων δυνάμεων να απαιτούν σεβασμό από άλλα κράτη στις δικές τους περιοχές ή να ασκούν κυρίαρχο έλεγχο εκεί – όχι επειδή η έννοια είχε καταστεί παρωχημένη. Αντίθετα, ολόκληρος ο κόσμος είχε γίνει de facto αμερικανική σφαίρα επιρροής. Οι σφαίρες επιρροής είχαν δώσει τη θέση τους σε μία σφαίρα επιρροής. Οι ισχυροί εξακολουθούσαν να επιβάλλουν τη θέλησή τους στους αδύναμους. Οι σφαίρες επιρροής δεν είχαν εξαφανιστεί, αλλά είχαν συρρικνωθεί σε μία, λόγω της συντριπτικής ηγεμονίας των ΗΠΑ.
Από αυτή την άποψη, τα τελευταία 36 χρόνια έχουν δει τη συνεχή συρρίκνωση της κάποτε τεράστιας ζώνης επιρροής των ΗΠΑ. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην οικονομία. Άλλες χώρες, ξεκινώντας χαμηλότερα, έχουν αναπτυχθεί πολύ πιο γρήγορα. Η αμερικανική κυριαρχία στην παγκόσμια οικονομία έχει τελειώσει.
Άλλα γεγονότα επίσης συρρίκνωσαν τη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ. Η καταστροφική αμερικανική κατοχή του Ιράκ την περιόρισε και μείωσε την επιθυμία της χώρας να κυβερνά τον κόσμο, ενώ η αποτυχία της κυβέρνησης Ομπάμα να αντιδράσει όταν η Συρία ξεπέρασε τα όρια με τη χρήση χημικών όπλων εναντίον των πολιτών της έδειξε αδυναμία. Η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 δεν αμφισβητήθηκε (εκτός από τον αποκλεισμό της από την ομάδα των χωρών της G-8).
Σε μια ευρύτερη ερμηνεία, τα Ηνωμένα Έθνη και ο υπόλοιπος μηχανισμός που βασίζεται σε κανόνες συνέβαλαν σε κάποιο σημείο στην επιβολή μιας παγκόσμιας σφαίρας επιρροής των ΗΠΑ. Το γεγονός ότι αυτό δεν ισχύει πλέον οφείλεται στην παρακμή τόσο αυτής της τάξης όσο και της χώρας που βρίσκεται στο επίκεντρό της.
Επιπλέον, δεν είναι καθόλου σαφές ότι η αιχμαλώτιση του Μαδούρο, παρά την προφανή συναλλακτική της φύση, έχει ως στόχο την εδραίωση μιας μικρότερης αλλά ακόμα μεγάλης ζώνης επιρροής. Τόσο η Κίνα όσο και η Ρωσία έχουν συμφέροντα στη χώρα.
Και ο Λευκός Οίκος δεν συμπεριφέρεται σαν να έχει εγκαταλείψει τις παγκόσμιες φιλοδοξίες του. Ο Ίαν Μπρέμερ, ιδρυτής της Eurasia Group, επισημαίνει την εντεινόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή κατά το τελευταίο έτος και δηλώνει:
Το πλαίσιο των “σφαιρών επιρροής” δεν ταιριάζει εδώ. Ο Τραμπ δεν χωρίζει τον κόσμο σε αντίπαλες δυνάμεις, καθεμία από τις οποίες παραμένει στη θέση της. Η Ουάσιγκτον μόλις έστειλε στην Ταϊβάν το μεγαλύτερο “πακέτο” όπλων που έχει στείλει ποτέ, και η στάση της κυβέρνησης στον Ινδο-Ειρηνικό δεν δείχνει καμία επιθυμία να παραχωρήσει την Ασία στην Κίνα.
Οι προθέσεις του Τραμπ
Αυτό γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρο στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας που δημοσίευσε η κυβέρνηση τον περασμένο μήνα. Προκάλεσε μεγάλη αίσθηση λόγω της τρομερά αρνητικής, ακόμη και περιφρονητικής στάσης της απέναντι στη Δυτική Ευρώπη και της χρήσης γλώσσας που θυμίζει πολιτισμικό πόλεμο. Η αποκατάσταση της “πολιτισμικής αυτοπεποίθησης και της δυτικής ταυτότητας” της Ευρώπης μετά τη μαζική μετανάστευση αναγνωρίζεται ως βασικό συμφέρον της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Η πρώτη προτεραιότητά της, να εξασφαλίσει ότι το Δυτικό Ημισφαίριο είναι αρκετά σταθερό “ώστε να αποτρέψει και να αποθαρρύνει τη μαζική μετανάστευση προς τις ΗΠΑ”, φαίνεται περιορισμένη.
Ωστόσο, ενώ αυτό δείχνει μια μεγάλη αλλαγή στις πολιτισμικές προτεραιότητες, δεν υπάρχει καμία διάθεση να αφήσει τη Ρωσία ή την Κίνα να δράσουν ελεύθερα στις δικές τους σφαίρες επιρροής. Αντίθετα, οι ΗΠΑ “πρέπει να αποτρέψουν την παγκόσμια, και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και την περιφερειακή, κυριαρχία άλλων”. Ενώ υποστηρίζει μια “αναπροσαρμογή” των παγκόσμιων στρατιωτικών δυνάμεων για την αντιμετώπιση “επειγουσών απειλών στο ημισφαίριο μας”, αναφέρει επίσης ότι ο Ινδο-Ειρηνικός “θα συνεχίσει να είναι ένα από τα βασικά οικονομικά και γεωπολιτικά πεδία μάχης του επόμενου αιώνα” και “πρέπει να είμαστε ανταγωνιστικοί εκεί”. Δεσμεύεται να “εστιάσει με σθένος και συνέπεια στην αποτροπή του πολέμου στον Ινδο-Ειρηνικό” και να διασφαλίσει ότι “οι οικονομίες των συμμάχων δεν θα υποταχθούν σε καμία ανταγωνιστική δύναμη”.
Το έγγραφο αφιερώνει δύο σελίδες στην ανάγκη να αποτραπεί οποιαδήποτε απόπειρα κατάληψης της Ταϊβάν και να προλάβουν όποια απόπειρα “ελέγχου της Θάλασσας της Νότιας Κίνας”.
Η σύλληψη του Μαδούρο στο Καράκας σε μια επιδρομή των ειδικών δυνάμεων μετά από μια μεγάλη στρατιωτική συγκέντρωση στην περιοχή είναι ένα μήνυμα προς την Κίνα και τη Ρωσία, ότι δεν έχουν ελεύθερο πεδίο δράσης στις περιοχές τους. “Η γεωπολιτική αφορά την προβολή δύναμης”, λέει η Τίνα Φόρνταμ της Fordham Global Foresight, η οποία αναφέρει ότι το μήνυμα του Τραμπ είναι: “Έχουμε στρατιωτική υπεροχή και μπορούμε να πραγματοποιήσουμε αυτή την επιχείρηση. Για προσπαθήστε”.
Η θεαματικά επιτυχημένη επιχείρηση στη Βενεζουέλα έρχεται σε έντονη αντίθεση με τη συνεχιζόμενη αποτυχία της Ρωσίας, μετά από τέσσερα χρόνια, να απομακρύνει τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι από την Ουκρανία. Τώρα, λέει η Φόρνταμ, “ο Τραμπ έχει μπει για τα καλά στο μάτι του Πούτιν και της Κίνας. Το Κρεμλίνο έχει χάσει”.
Τι βλέπουν το Πεκίνο και η Μόσχα
Επειδή η Ρωσία έχει παράσχει στρατιωτική υποστήριξη στη Βενεζουέλα, η επιτυχία της αμερικανικής επιχείρησης είναι εξαιρετικά ενοχλητική. “Όπως και στο Ιράν, ο ρωσικός στρατιωτικός εξοπλισμός δεν εμπόδισε καθόλου την αμερικανική επίθεση”, λέει ο Στίβεν Πάιφερ του Brookings Institution. “Αυτές οι αποτυχίες δεν προωθούν καθόλου τις μελλοντικές πωλήσεις ρωσικών όπλων”.
Για την Κίνα, η αιχμαλώτιση του Μαδούρο δεν μπορεί με τίποτα να θεωρηθεί ως “αντάλλαγμα” για την Ταϊβάν. “Η Κίνα δεν χρειάζεται την κατάληψη της Βενεζουέλας από τον Τραμπ για να δικαιολογήσει μια στρατιωτική εκστρατεία εναντίον της Ταϊβάν”, λέει ο Ρίτσαρντ Κ. Μπους του Brookings. Πράγματι, η κινεζική ηγεσία θεωρεί το νησί εσωτερικό ζήτημα.
Επιπλέον, το περιστατικό μπορεί να λειτουργήσει ως αποτρεπτικός παράγοντας κατά κάποιον τρόπο, αλλά δεν θα σταματήσει τις εμπορικές σχέσεις της Κίνας με τη Λατινική Αμερική. “Το εμπόριο ύψους μισού τρισεκατομμυρίου δολαρίων με την Κίνα δεν θα εξαφανιστεί”, λέει ο Έρικ Ολάντερ του China-Global South project, ο οποίος σημειώνει ότι οι ΗΠΑ έχουν μόνο μεμονωμένες ευκαιρίες για άσκηση ακραίας επιρροής στην περιοχή. “Κανείς δεν πιστεύει ότι θα ξεκινήσουν στρατιωτική εισβολή στη Βραζιλία για να σταματήσουν [την ανάπτυξη] εργοστασίου της BYD εκεί”.
Η κίνηση αυτή αλλάζει το διεθνές status quo λόγω της επιτυχίας και της απόλυτης τόλμης της. Η αμερικανική στρατιωτική δύναμη φαίνεται και πάλι ισχυρότερη, ενώ η Ρωσία έχει ταπεινωθεί. Επίσης, δείχνει ξεκάθαρα τη συνεχιζόμενη απομάκρυνση από μια διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες. Όπως έχουν επισημάνει οι κωμικοί των late-night shows, η προθυμία του Τραμπ να έχει τον έλεγχο του πετρελαίου της Βενεζουέλας φαίνεται σχεδόν παράλογα συναλλακτική.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι όλοι πρέπει να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Αρκεί να κοιτάξουμε τις αγορές. Τα νομίσματα και ακόμη και η τιμή του πετρελαίου έχουν παραμείνει σχεδόν αμετάβλητα από την επιδρομή στο Καράκας, αλλά οι μετοχές των παγκόσμιων εταιρειών όπλων έχουν αυξηθεί κατά 7%. Στην Ευρώπη, η οποία τώρα φαίνεται να έχει μείνει χωρίς φίλους, οι μετοχές των εταιρειών αμυντικού εξοπλισμού αυξήθηκαν κατά 13%.
Κατά κάποιον τρόπο, το γεγονός ότι δεν βρίσκεται σε εξέλιξη μια κυνική παγκόσμια ανακατανομή, είναι καθησυχαστικό. Ωστόσο, τα τρέχοντα γεγονότα καθιστούν τον κόσμο σαφώς πιο επικίνδυνο και λιγότερο προβλέψιμο.